آیا دوقلوزایی ارثی است؟ بررسی نقش ژن مادر و پدر در دوقلوزایی
محتوای این مقاله توسط تیم پزشکان و متخصصان گهواره بررسی و تأیید شده و صرفاً جنبه آموزشی دارد تا آگاهی عمومی شما افزایش یابد؛ با این حال، برای هرگونه اقدام تشخیصی یا درمانی، به پزشک متخصص مراجعه کنید.
دوقلوزایی همیشه ارثی نیست. اما طبق شواهد پزشکی، اگر در بستگان نزدیک شما، مانند مادر یا خواهر، سابقه دوقلوهای ناهمسان وجود داشته باشد، احتمال دوقلوزایی شما بیشتر میشود. افزایش این احتمال به زمینه ژنتیکی آزاد شدن بیش از یک تخمک در یک چرخه مربوط است و دوقلوزایی را قطعی نمیکند. در این مقاله از مجله سلامت گهواره نقش ژنهای مادر و پدر، اهمیت سابقه خانوادگی، تفاوت دوقلوهای همسان و ناهمسان و عوامل افزایشدهنده احتمال دوقلوزایی را بررسی کردهایم.
با نصب اپلیکیشن گهواره، چرخه قاعدگی خود را بهدقت دنبال کنید و بهترین زمان برای اقدام به بارداری را بدانید. روزانه متناسب با مرحله چرخهتان، پیامهای مشاوره تخصصی و توصیههای تغذیهای دریافت کنید تا شانس باروریتان افزایش یابد.
- دوقلوزایی چگونه اتفاق میافتد؟
- دوقلوهای همسان چگونه تشکیل میشوند؟
- دوقلوهای ناهمسان چگونه تشکیل میشوند؟
- آیا دوقلوزایی از مادر به ارث میرسد یا از پدر؟
- چه عواملی احتمال دوقلوزایی را افزایش میدهند؟
- آیا دوقلوهای همسان هم ارثی هستند؟
- احتمال دوقلوزایی در چه افرادی بیشتر است؟
- آیا میتوان احتمال دوقلوزایی را افزایش داد؟
- برای بررسی احتمال دوقلوزایی به چه نکاتی توجه کنیم؟
- منابع
دوقلوزایی چگونه اتفاق میافتد؟
دوقلوزایی زمانی اتفاق میافتد که در جریان لقاح و روزهای ابتدایی بارداری، بهجای یک جنین، دو جنین در رحم شروع به رشد کنند. این اتفاق ممکن است بهصورت طبیعی رخ دهد یا تحتتاثیر روشهای کمکباروری، مانند مصرف داروهای تحریک تخمکگذاری و IVF ایجاد شود.
جنینها پس از تشکیل در رحم جای میگیرند و همزمان به رشد خود ادامه میدهند. در سونوگرافیهای ابتدایی بارداری معمولا میتوان وجود دو جنین، ضربان قلب آنها و وضعیت رشدشان را بررسی کرد. ساختار جفت و کیسه آب هر جنین هم در سونوگرافی مشخص میشود. این بررسیها برای برنامهریزی مراقبتهای دوران بارداری اهمیت دارند.
دوقلوهای همسان چگونه تشکیل میشوند؟
در دوقلوهای همسان، جنین در روزهای نخست رشد به دو بخش جدا تقسیم میشود و هر بخش، مسیر رشد خود را ادامه میدهد. چون هر دو جنین از یک تخمک و یک اسپرم تشکیل شدهاند، ماده ژنتیکی بسیار مشابهی دارند و معمولا همجنس هستند. زمان تقسیم جنین تعیین میکند که هرکدام جفت و کیسه آب جداگانه داشته یا بخشی از این ساختارها را با هم مشترک باشند. این نوع دوقلوزایی اغلب بهطور اتفاقی رخ میدهد و معمولا ارتباط مستقیمی با سابقه خانوادگی ندارد.
دوقلوهای ناهمسان چگونه تشکیل میشوند؟
دوقلوهای ناهمسان زمانی تشکیل میشوند که تخمدان در یک چرخه بهجای یک تخمک، دو تخمک آزاد کند و هر تخمک بهوسیله یک اسپرم جداگانه بارور شود. در نتیجه، دو جنین مستقل شکل میگیرند که از نظر ژنتیکی مانند خواهر و برادرهای معمولی هستند. این دوقلوها ممکن است هر دو دختر، هر دو پسر یا یک دختر و یک پسر باشند و میزان شباهت ظاهری آنها هم میتواند متفاوت باشد. احتمال این نوع دوقلوزایی ممکن است تحتتاثیر سابقه خانوادگی، سن مادر، تعداد بارداریهای قبلی و درمانهای کمکباروری قرار بگیرد. اما وجود این عوامل به معنای وقوع قطعی علائم بارداری دوقلو نیست.
در جدول زیر به مهمترین تفاوتهای دوقلوهای همسان و ناهمسان اشاره کردهایم:
| معیار مقایسه | دوقلوهای همسان | دوقلوهای ناهمسان |
| نحوه تشکیل | تقسیم یک تخمک بارورشده به دو جنین | بارورشدن دو تخمک جداگانه با دو اسپرم متفاوت |
| تعداد تخمک و اسپرم | یک تخمک و یک اسپرم | دو تخمک و دو اسپرم |
| شباهت ژنتیکی | ماده ژنتیکی بسیار نزدیک به یکدیگر | حدود ۵۰ درصد اشتراک ژنتیکی، مشابه خواهر و برادرهای معمولی |
| جنسیت | تقریبا همیشه همجنس | همجنس یا غیرهمجنس |
| شباهت ظاهری | شباهت ظاهری زیاد، همراه با تفاوتهای جزئی | شباهت متغیر، از بسیار شبیه تا کاملا متفاوت |
| گروه خونی | معمولا یکسان | یکسان یا متفاوت |
| جفت | یک جفت مشترک یا دو جفت جداگانه، وابسته به زمان تقسیم جنین | معمولا دو جفت جداگانه، گاهی چسبیده به یکدیگر |
| کیسه آب | یک کیسه مشترک یا دو کیسه جداگانه | معمولا دو کیسه آب جداگانه |
| ارتباط با سابقه خانوادگی | مستقل از ژنتیک | وابسته به ژنتیک |
| تاثیر درمانهای ناباروری | تاثیر محدودتر | احتمال بیشتر در پی تحریک تخمکگذاری یا انتقال چند جنین |
آیا دوقلوزایی از مادر به ارث میرسد یا از پدر؟
احتمال ارثی دوقلوزایی بیشتر به نوع ناهمسان مربوط است. زنی که استعداد آزادکردن دو تخمک در یک چرخه را از خانواده خود به ارث برده باشد، ممکن است شانس بیشتری برای بارداری دوقلو داشته باشد. این ویژگی میتواند هم از مادر و هم از پدر به دختر منتقل شود. بااینحال، وجود دوقلو در خانواده مرد، احتمال دوقلوزایی همسر او را افزایش نمیدهد. زیرا تخمکگذاری در بدن زن انجام میشود. آن مرد فقط ممکن است این ویژگی را به دخترش منتقل کند. دوقلوزایی همسان هم معمولا ارثی نیست و اغلب بدون الگوی خانوادگی مشخص رخ میدهد و بیشتر اتفاقی است.
نقش ژنتیک مادر در دوقلوزایی
ژنتیک مادر بیشتر بر احتمال دوقلوزایی ناهمسان اثر میگذارد. بعضی زنان بهطور ارثی آمادگی بیشتری برای آزادکردن بیش از یک تخمک در یک چرخه دارند، حالتی که به آن بیشتخمکگذاری گفته میشود. اگر هر دو تخمک بارور شوند، بارداری دوقلو شکل میگیرد. پژوهشها نشان دادهاند تغییرات ژنتیکی در نواحی مرتبط با ژنهای FSHB و SMAD3 میتوانند بر عملکرد هورمون محرک فولیکول، رشد فولیکولها و پاسخ تخمدان اثر بگذارند. بااینحال، این ژنها دوقلوزایی را قطعی نمیکنند. سن مادر، تعداد بارداریهای قبلی، پیشینه خانوادگی، ویژگیهای بدنی و درمانهای باروری هم همراه با ژنتیک در تعیین احتمال دوقلوزایی نقش دارند و نتیجه آن همیشه یکسان نیست.
آیا ژن دوقلوزایی از پدر هم منتقل میشود؟
بله، زمینه ژنتیکی مرتبط با دوقلوزایی ناهمسان میتواند از پدر به دختر منتقل شود. اما در مرد باعث دوقلوزایی همسرش نمیشود. این ویژگی با آمادگی تخمدان برای آزادکردن چند تخمک در یک چرخه ارتباط دارد و چون مرد تخمکگذاری ندارد، اثر آن در بدن او دیده نمیشود. با این حال، او میتواند تغییرات ژنتیکی موثر بر بیشتخمکگذاری را از خانوادهاش دریافت کند و به دخترش بدهد. اگر دختر این استعداد را به ارث ببرد، ممکن است هنگام بارداری احتمال دوقلوزایی ناهمسان در او بالاتر باشد. بنابراین، این ویژگی گاهی ظاهرا یک نسل را رد میکند.
اگر در خانواده دوقلو باشد، احتمال دوقلوزایی چقدر است؟
اگر در خانواده زن، دوقلوهای ناهمسان وجود داشته باشند، احتمال دوقلوزایی او میتواند بیشتر شود.
به نقل از MedlinePlus
در مقایسه با جمعیت عمومی، اگر یکی از بستگان نزدیک (مثلا خواهر) دوقلو داشته باشد، احتمال داشتن دو قلو حدود دو برابر بیشتر است.
Compared to the general population, having DZ twins is about two times more likely if a close relative (for example, a sister) has had DZ twins.
با این حال، عدد دقیق برای هر فرد متفاوت است. زیرا سن مادر، سابقه بارداری، پیشینه جمعیتی، ویژگیهای بدنی و درمانهای ناباروری هم اثر دارند. ناگفته نماند که وجود سابقه دوقلوهای همسان معمولا چنین احتمالی را ایجاد نمیکند.
چه عواملی احتمال دوقلوزایی را افزایش میدهند؟
بیشتر عوامل زیر احتمال تشکیل دوقلوهای ناهمسان را افزایش میدهند. با این حال، هیچکدام بهتنهایی وقوع بارداری دوقلو را تضمین نمیکنند:
- سن مادر: با افزایش سن، بهویژه پس از ۳۵ سالگی، احتمال آزاد شدن بیش از یک تخمک در یک چرخه بیشتر میشود. بنابراین شانس تشکیل دوقلوهای ناهمسان افزایش پیدا میکند.
- سابقه خانوادگی: وجود دوقلوهای ناهمسان در بستگان نزدیک زن میتواند نشاندهنده استعداد ارثی بیشتخمکگذاری باشد. این سابقه، احتمال دوقلوزایی را بالا میبرد، اما این موضوع هیچ وقت قطعی نیست.
- تعداد بارداریهای قبلی: زنانی که چند بارداری قبلی داشتهاند، در مقایسه با زنان بدون سابقه بارداری، کمی بیشتر دوقلوی ناهمسان باردار میشوند. علت دقیق این ارتباط کاملا روشن نیست.
- مصرف داروهای تحریک تخمکگذاری: داروهایی مانند کلومیفن، لتروزول و گنادوتروپینها رشد فولیکولها را تحریک میکنند. اگر چند تخمک آزاد و بارور شوند، احتمال بارداری دوقلو یا چندقلو افزایش مییابد.
- IVF و روشهای کمکباروری: در IVF، انتقال بیش از یک جنین احتمال لانهگزینی همزمان چند جنین را بالا میبرد.
- نژاد و قومیت: میزان دوقلوزایی ناهمسان میان جمعیتها متفاوت است. این میزان در برخی جمعیتهای آفریقایی بیشتر و در بسیاری از جمعیتهای آسیایی کمتر گزارش شده است. این موضوع میتواند بهدلیل تفاوتهای ژنتیکی و محیطی رخ دهد.
- قد و BMI مادر: برخی مطالعات ، قد بلندتر و BMI بالاتر مادر را با افزایش احتمال دوقلوزایی ناهمسان مرتبط دانستهاند. این ارتباط به معنای علت مستقیم نیست و نباید با هدف دوقلوزایی وزن را افزایش داد.
- رژیم غذایی: هیچ رژیم غذایی مشخصی برای دوقلوزایی اثبات نشده است. برخی پژوهشهای قدیمی میان وضعیت تغذیه یا مصرف لبنیات و دوقلوزایی ارتباط دیدهاند، اما شواهد کافی برای ارائه توصیههای غذایی وجود ندارد.
آیا دوقلوهای همسان هم ارثی هستند؟
دوقلوزایی همسان در بیشتر موارد ارثی محسوب نمیشود. این حالت زمانی رخ میدهد که یک جنین اولیه، پس از لقاح، بهطور اتفاقی به دو جنین جدا تقسیم شود. پژوهشها هنوز ژن مشخصی که این تقسیم را ایجاد کند، شناسایی نکردهاند. با این حال، در تعداد کمی از خانوادهها چند مورد دوقلوزایی همسان دیده شده است. بنابراین احتمال محدودی برای وجود زمینه ژنتیکی مطرح شده است، اما هنوز شواهد برای اثبات یک الگوی وراثتی روشن کافی نیست.
احتمال دوقلوزایی در چه افرادی بیشتر است؟
احتمال دوقلوزایی در همه زنان یکسان نیست و بعضی ویژگیهای بدنی، ژنتیکی یا درمانی میتوانند آن را افزایش دهند. بیشتر این عوامل با دوقلوزایی ناهمسان ارتباط دارند و وجود آنها به معنای قطعی بودن بارداری دوقلو نیست.
- زنان بالای ۳۵ سال، بهدلیل افزایش احتمال آزاد شدن همزمان بیش از یک تخمک
- زنان دارای سابقه دوقلوهای ناهمسان در بستگان نزدیک، بهویژه در خانواده خودشان
- زنانی که در بارداریهای قبلی صاحب فرزند شدهاند، بهخصوص با افزایش تعداد بارداریها
- زنان مصرفکننده داروهای تحریک تخمکگذاری مانند کلومیفن، لتروزول یا گنادوتروپینها
- افرادی که از IVF یا سایر روشهای کمکباروری استفاده میکنند، بهویژه هنگام انتقال بیش از یک جنین
- زنان متعلق به برخی جمعیتهای آفریقایی با میزان طبیعی بالاتر دوقلوزایی ناهمسان
- زنان بلندقدتر یا دارای BMI بالاتر، براساس ارتباط مشاهده شده در بعضی مطالعات
- زنانی که قبلا بارداری دوقلو داشتهاند
آیا میتوان احتمال دوقلوزایی را افزایش داد؟
بله، برخی روشهای پزشکی میتوانند احتمال دوقلوزایی را افزایش دهند. اما این روشها فقط برای درمان ناباروری به کار میروند و نباید با هدف صرف دوقلوشدن استفاده شوند. داروهای تحریک تخمکگذاری مانند کلومیفن، لتروزول و گنادوتروپینها، ممکن است باعث رشد و آزاد شدن بیش از یک تخمک شوند. اگر چند تخمک بارور شوند، احتمال بارداری دوقلو یا چندقلو بالا میرود. در IVF هم انتقال بیش از یک جنین میتواند شانس لانهگزینی چند جنین را افزایش دهد.
بااینحال، امروزه پزشکان معمولا انتقال یک جنین را ترجیح میدهند. زیرا بارداری دوقلو با خطر بیشتری برای زایمان زودرس، وزن کم هنگام تولد، فشار خون بارداری، عوارض مادر و چالشهای نگهداری از نوزاد دوقلو همراه است. رژیم غذایی، مکملها، زمان نزدیکی یا روشهای خانگی، راههای اثباتشده برای افزایش دوقلوزایی نیستند. سن، سابقه خانوادگی و ویژگیهای ژنتیکی بر شانس طبیعی اثر دارند، اما این عوامل قابل انتخاب یا کنترل نیستند. بنابراین، هرگونه درمان باید پس از بررسی وضعیت باروری و فقط زیر نظر متخصص انجام شود.
برای بررسی احتمال دوقلوزایی به چه نکاتی توجه کنیم؟
اگر در خانوادهتان دوقلو وجود دارد، طبیعی است که درباره احتمال تکرار آن در بارداری خودتان کنجکاو باشید و بپرسید آیا دوقلوزایی ارثی است؟ نکته مهم این است که دوقلوزایی همیشه ارثی نیست. زمینه خانوادگی بیشتر با دوقلوهای ناهمسان و استعداد آزاد شدن بیش از یک تخمک ارتباط دارد، درحالیکه دوقلوهای همسان معمولا بدون الگوی وراثتی مشخص شکل میگیرند. سابقه دوقلو در خانواده مادر یا پدر میتواند اطلاعاتی درباره این استعداد بدهد، اما بهتنهایی نتیجه بارداری را تعیین نمیکند. سن، تعداد بارداریهای قبلی و درمانهای کمکباروری هم بر احتمال دوقلوزایی اثر دارند. بنابراین، وجود سابقه خانوادگی را نشانه قطعی ندانید و برای افزایش شانس دوقلوزایی سراغ دارو یا روشهای خانگی نروید. در صورت نگرانی، سابقه خانوادگی و شرایط باروری خود را با متخصص زنان در میان بگذارید.
منابع
سوالات متداول
بله، بهویژه اگر دوقلوهای ناهمسان در بستگان نزدیک مادری وجود داشته باشند، احتمال دوقلوزایی شما افزایش مییابد. اما این اتفاق قطعی نیست.
زمینه ژنتیکی دوقلوزایی ناهمسان میتواند از مادر یا پدر منتقل شود. اما فقط در زنان و از طریق بیشتخمکگذاری عملا اثرش آشکار میشود.
اگر همسرتان دوقلوی ناهمسان داشته باشد، احتمال دوقلوزایی ممکن است به دخترتان منتقل شده و بعدها روی او اثر بگذارد.
بله، احتمال تکرار دوقلوزایی در بارداری بعدی بیشتر میشود، بهویژه اگر دوقلوها ناهمسان بوده باشند.
روزانه پیام مشاور، متناسب با سن کودکتون دریافت کنین. 
سوالاتتون رو از مامانای با تجربه بپرسین.
با بازیهایی که به رشد هوش و خلاقیت فرزندتون کمک میکنه آشنا بشین.