همه چیز درباره آزمایش باروری مردان و تفسیر نتایج آن
محتوای این مقاله توسط تیم پزشکان و متخصصان گهواره بررسی و تأیید شده و صرفاً جنبه آموزشی دارد تا آگاهی عمومی شما افزایش یابد؛ با این حال، برای هرگونه اقدام تشخیصی یا درمانی، به پزشک متخصص مراجعه کنید.
اگر مدتی است برای بارداری تلاش میکنید یا درباره باروری همسرتان نگرانی دارید، بررسی باروری مردان میتواند به روشن شدن وضعیت کمک کند. اصلیترین آزمایش اولیه در این مسیر، آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام (Semen Analysis) است. این آزمایش تعداد و غلظت اسپرم، میزان تحرک، شکل و مورفولوژی اسپرمها و برخی ویژگیهای مایع منی را بررسی میکند. البته نتیجه اسپرموگرام بهتنهایی همیشه برای تشخیص علت کافی نیست و گاهی بررسیهای بیشتری لازم میشود. در این مقاله از مجله سلامت گهواره درباره نحوه انجام آزمایش باروری مردان، تفسیر نتایج آن و آزمایشهای تکمیلی مورد نیاز صحبت کردهایم.
با نصب اپلیکیشن گهواره، چرخه قاعدگی خود را بهدقت دنبال کنید و بهترین زمان برای اقدام به بارداری را بدانید. روزانه متناسب با مرحله چرخهتان، پیامهای مشاوره تخصصی و توصیههای تغذیهای دریافت کنید تا شانس باروریتان افزایش یابد.
- آزمایش باروری مردان چیست؟
- چه زمانی آزمایش باروری مردان لازم است؟
- آزمایشهای ناباروری مردان شامل چه مواردی است؟
- آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود؟
- قبل از آزمایش اسپرم چه نکاتی را رعایت کنیم؟
- چند وقت قبل از بارداری نباید مشروب خورد؟
- جواب آزمایش اسپرم چگونه تفسیر میشود؟
- آزمایش هورمونی ناباروری مردان شامل چه مواردی است؟
- آیا نتیجه غیرطبیعی آزمایش اسپرم به معنی ناباروری است؟
- آیا آزمایش اسپرم باید تکرار شود؟
- آزمایش باروری مردان در خانه امکانپذیر است؟
- برای آزمایش ناباروری مردان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
- نکات مهم درباره آزمایش ناباروری مردان
- منابع
آزمایش باروری مردان چیست؟
آزمایش باروری مردان مجموعهای از بررسیها برای ارزیابی توانایی باروری و شناسایی علتهای احتمالی ناباروری است. مهمترین بررسی اولیه، آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام است که تعداد، غلظت، حرکت و شکل اسپرمها را ارزیابی میکند. نتیجه این بررسیها میتواند در انتخاب روش مناسب برای درمان ضعیف بودن اسپرم برای باروری کمککننده باشد. بسته به نتیجه و شرایط فرد، پزشک ممکن است آزمایشهای هورمونی، ژنتیکی، سونوگرافی یا بررسیهای تکمیلی دیگری هم برای تشخیص دقیقتر علت تجویز کند.
چه زمانی آزمایش باروری مردان لازم است؟
آزمایش باروری مردان معمولا زمانی انجام میشود که بارداری بهطور طبیعی اتفاق نیفتاده یا عاملی وجود داشته باشد که احتمال اختلال در باروری مرد را افزایش دهد. در شرایط زیر باید این آرمایش انجام شود:
- باردار نشدن پس از یک سال رابطه منظم بدون جلوگیری: اگر شریک زن کمتر از ۳۵ سال دارد، باید بعد از ۱۲ ماه برای بررسی ناباروری اقدام شود.
- باردار نشدن پس از ۶ ماه: اگر شریک زن ۳۵ سال یا بیشتر دارد، ارزیابی باروری بهتر است زودتر آغاز شود.
- وجود سابقه مشکلات بیضه: مانند بیضه نزولنکرده، آسیب یا بعضی بیماریهای بیضه بر تولید اسپرم اثر میگذارند.
- سابقه برخی درمانها یا جراحیها: شیمیدرمانی، پرتودرمانی و بعضی جراحیهای ناحیه لگن یا دستگاه تناسلی میتوانند نیاز به بررسی زودتر را ایجاد کنند.
- وجود مشکلات جنسی یا تولیدمثلی: در صورت اختلال نعوظ، اختلال انزال یا سایر مشکلاتی که رابطه و باروری را تحتتاثیر قرار میدهند، باید این آزمایش انجام شود.
- وجود علت شناختهشده یا مشکوک ناباروری: در این شرایط لازم نیست حتما یک سال برای انجام ارزیابی منتظر ماند.
آزمایشهای ناباروری مردان شامل چه مواردی است؟
برای بررسی علت ناباروری مردان، پزشک با توجه به سابقه پزشکی، معاینه و نتیجه آزمایشهای اولیه، ممکن است از چند روش تشخیصی زیر استفاده کند:
- آزمایش اسپرم یا اسپرموگرام: بررسی حجم مایع منی، تعداد و غلظت اسپرمها، میزان تحرک، شکل طبیعی اسپرمها و سایر ویژگیهای نمونه
- آزمایشهای هورمونی مردان: سنجش هورمونهایی مانند تستوسترون، FSH و در صورت نیاز LH و سایر هورمونها با هدف ارزیابی اختلالات موثر بر تولید اسپرم
- آزمایشهای ژنتیکی: بررسی کاریوتایپ، ریزحذفهای کروموزوم Y یا جهشهای CFTR در مردان دارای آزواسپرمی یا کاهش شدید تعداد اسپرم و شرایط خاص دیگر
- آزمایش ادرار پس از انزال: جستوجوی اسپرم در ادرار برای کمک به تشخیص انزال پسرونده و ورود مایع منی به مثانه
- سونوگرافی بیضه و دستگاه تناسلی: بررسی ساختار بیضهها و مجاری تناسلی، انسدادها یا برخی ناهنجاریها
آزمایش اسپرم چگونه انجام میشود؟
برای آشنایی با نحوه انجام آزمایش اسپرم باید بدانید که این آزمایش با جمعآوری نمونه مایع منی در ظرف استریل انجام میشود. معمولا نمونه از طریق خودارضایی و پس از ۲ تا ۷ روز پرهیز از انزال تهیه شده و باید بدون استفاده از روانکنندههای معمول جمعآوری شود.
قبل از آزمایش اسپرم چه نکاتی را رعایت کنیم؟
برای اینکه نتیجه آزمایش اسپرم تا حد امکان دقیق باشد، رعایت چند نکته قبل از نمونهگیری اهمیت دارد:
- ۲ تا ۷ روز پیش از آزمایش از انزال، چه از طریق رابطه جنسی و چه خودارضایی پرهیز کنید.
- در روزهای منتهی به آزمایش مشروبات الکلی مصرف نکنید، چون الکل میتواند بر کیفیت اسپرم اثر بگذارد.
- همه داروها، مکملها، تستوسترون یا استروئیدهای مصرفی را به پزشک اطلاع دهید و هیچ دارویی را خودسرانه قطع نکنید.
- اگر در هفتهها یا ماههای اخیر تب یا بیماری قابلتوجهی داشتهاید، حتما به پزشک یا آزمایشگاه بگویید.
- هنگام نمونهگیری از روانکنندههای معمول یا بزاق استفاده نکنید، مگر محصولی که آزمایشگاه تایید کرده باشد.
- دستورهای مرکز آزمایش را درباره مدت پرهیز، نحوه جمعآوری و زمان تحویل نمونه دقیق رعایت کنید.
چند وقت قبل از بارداری نباید مشروب خورد؟
برای زنان توصیه میشود از زمان اقدام به بارداری الکل قطع شود، چون بارداری ممکن است پیش از آگاهی فرد آغاز شده باشد. برای مردان، منابع معتبر توصیه میکنند مصرف الکل سه ماه پیش از اقدام کاهش یابد یا کنار گذاشته شود. زیرا تولید و بلوغ اسپرم حدود سه ماه زمان میبرد.
به نقل از who
برخلاف دستگاه تولیدمثل زنان که تخمکگذاری در آن بهصورت چرخهای انجام میشود و معمولا در هر چرخه یک تخمک آزاد میشود، اسپرمسازی از زمان بلوغ بهطور مداوم ادامه دارد. این فرایند زمان بیشتری میبرد و بهطور میانگین حدود ۷۴ روز طول میکشد (فاصله اطمینان ۹۵ درصد: ۶۹ تا ۸۰ روز) و در هر ثانیه تعداد زیادی اسپرم تولید میشود.
Unlike the female reproductive system where ovulation occurs cyclically with production of typically one egg per cycle, spermatogenesis is continuous from puberty, takes a longer period (mean 74 days, 95% CI -69 to 80 days) with numerous sperm produced per second.
مصرف زیاد الکل میتواند تعداد اسپرم نرمال، حرکت و کیفیت اسپرم را کاهش دهد. درباره اثر مصرف الکل توسط پدر بر جنین هم شواهدی از ارتباط آن با برخی پیامدهای نامطلوب وجود دارد، اما اثر آن بهاندازه اثرات منفی مصرف الکل توسط مادر بر جنین نیست.
جواب آزمایش اسپرم چگونه تفسیر میشود؟
در تفسیر آزمایش اسپرم، چند شاخص در کنار هم بررسی میشوند و نتیجه فقط بر اساس پایین یا بالا بودن یک عدد قضاوت نمیشود. این اعداد نشانه قطعی بارور یا نابارور بودن نیستند و در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه، معمولا تکرار آزمایش و بررسیهای تکمیلی لازم است.
- تعداد اسپرم: تعداد کل اسپرمها در تمام مایع منی اندازهگیری میشود. پایینتر بودن این عدد میتواند احتمال باروری را کاهش دهد، اما بهتنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست.
- غلظت اسپرم: این فاکتور نشان میدهد در هر میلیلیتر مایع منی چه تعداد اسپرم وجود دارد. غلظت پایینتر میتواند نشاندهنده کاهش تولید اسپرم باشد و باید در کنار سایر شاخصها بررسی شود.
- تحرک اسپرم: درصد اسپرمهایی که حرکت دارند و همچنین اسپرمهایی که رو به جلو حرکت میکنند ارزیابی میشود. کاهش تحرک میتواند رسیدن اسپرم به تخمک را دشوارتر کند.
- شکل و مورفولوژی اسپرم: شکل سر، بخش میانی و دم اسپرم زیر میکروسکوپ بررسی میشود. بر اساس معیارهای سختگیرانه سازمان بهداشت جهانی، وجود ۴ درصد یا بیشتر اسپرم با شکل طبیعی در محدوده مرجع قرار میگیرد. پایین بودن این میزان باید همراه تعداد و تحرک اسپرم تفسیر شود.
- حجم مایع منی: مقدار کل مایع خارجشده هنگام انزال سنجیده میشود. حجم پایین میتواند با جمعآوری ناقص نمونه یا بعضی اختلالات دستگاه تناسلی همراه باشد و پزشک بر اساس سایر یافتهها علت را بررسی میکند.
عدد نرمال آزمایش اسپرم چقدر است؟
این اعداد مرز قطعی باروری و ناباروری نیستند؛ نتیجه باید همراه سایر شاخصها، سابقه پزشکی و در صورت نیاز تکرار آزمایش تفسیر شود.
| شاخص آزمایش اسپرم | مقدار مرجع WHO |
| تعداد کل اسپرم | ۳۹ میلیون یا بیشتر در هر انزال |
| غلظت اسپرم | ۱۶ میلیون یا بیشتر در هر میلیلیتر |
| تحرک کل اسپرم | ۴۲٪ یا بیشتر |
| تحرک پیشرونده | ۳۰٪ یا بیشتر |
| مورفولوژی طبیعی اسپرم | ۴٪ یا بیشتر |
| حجم مایع منی | ۱٫۴ میلیلیتر یا بیشتر |
آزمایش هورمونی ناباروری مردان شامل چه مواردی است؟
آزمایشهای هورمونی ناباروری مردان برای بررسی اختلالات هورمونی موثر بر تولید اسپرم انجام میشوند. معمولا سطح تستوسترون و FSH بررسی شده و در صورت نیاز LH هم اندازهگیری میشود. اگر تستوسترون پایین باشد یا علائم خاصی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است ارزیابی پرولاکتین، استرادیول و تستوسترون آزاد را هم تجویز کند. نتیجه این آزمایشها به تشخیص مشکلات بیضه، هیپوفیز یا هیپوتالاموس و انتخاب درمان مناسب کمک میکند.
آیا نتیجه غیرطبیعی آزمایش اسپرم به معنی ناباروری است؟
خیر، غیرطبیعی بودن یک یا چند شاخص آزمایش اسپرم بهتنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست. تعداد، تحرک یا مورفولوژی اسپرم میتواند بین نمونههای مختلف تغییر کند و بعضی مردان با نتایج پایینتر از محدوده مرجع همچنان توانایی باروری دارند. پزشک معمولا نتیجه را همراه با سابقه پزشکی، معاینه و در صورت نیاز تکرار آزمایش یا بررسیهای تکمیلی تفسیر میکند.
آیا آزمایش اسپرم باید تکرار شود؟
بله، در بعضی موارد تکرار آزمایش لازم است. چون کیفیت مایع منی میتواند از یک نمونه تا نمونه دیگر تغییر کند. اگر نتیجه اولیه غیرطبیعی باشد، پزشک معمولا آزمایش دیگری درخواست میکند تا نتیجه تایید شود. زمان تکرار به نوع اختلال و شرایط فرد بستگی دارد.
آزمایش باروری مردان در خانه امکانپذیر است؟
بله، امکان انجام آزمایش اسپرم در خانه وجود دارد. مرد میتواند نمونه مایع منی را طبق دستور آزمایشگاه در ظرف مخصوص جمعآوری کند و ظرف ۳۰ تا ۶۰ دقیقه، با حفظ دمای مناسب به آزمایشگاه برساند. همچنین برخی کیتهای خانگی امکان بررسی اولیه تعداد، غلظت یا تحرک اسپرم را فراهم میکنند. اما نتیجه غیرطبیعی یا نگرانی درباره باروری نیازمند ارزیابی کاملتر توسط پزشک و آزمایشگاه است.
برای آزمایش ناباروری مردان به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
برای بررسی ناباروری مردان بهتر است ابتدا به متخصص اورولوژی، ترجیحا دارای تجربه در ناباروری مردان مراجعه کنید. این پزشک آزمایش اسپرم و بررسیهای لازم را تجویز میکند و در صورت نیاز، ارزیابیهای هورمونی، ژنتیکی یا درمانهای تکمیلی را پیگیری خواهد کرد.
نکات مهم درباره آزمایش ناباروری مردان
آزمایش باروری مردان فقط به بررسی تعداد اسپرم محدود نمیشود و در صورت نیاز میتواند شامل ارزیابی تحرک و شکل اسپرم، آزمایشهای هورمونی، ژنتیکی و تصویربرداری باشد. نتیجه غیرطبیعی اسپرموگرام هم بهتنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست و گاهی نیاز به تکرار آزمایش وجود دارد. رعایت نکات قبل از نمونهگیری، از جمله پرهیز از انزال در زمان توصیهشده و اطلاع پزشک از داروها یا بیماری اخیر، به دقیقتر شدن نتیجه کمک میکند. اگر مدتی برای بارداری تلاش کردهاید و موفق نشدهاید، مراجعه به متخصص اورولوژی میتواند مسیر بررسی علت و درمان مناسب را مشخص کند.
منابع
سوالات متداول
معمولا ۲ تا ۷ روز پیش از آزمایش اسپرم باید از رابطه جنسی و هر نوع انزال از جمله خودارضایی پرهیز کنید.
خیر، تعداد پایین اسپرم بهتنهایی به معنی ناباروری نیست و باید همراه تحرک، شکل اسپرم و سایر بررسیها تفسیر شود.
تب یا بیماری اخیر، مدت نامناسب پرهیز از انزال، مصرف الکل و برخی داروها، استرس، گرمای زیاد و جمعآوری ناقص نمونه میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
روزانه پیام مشاور، متناسب با سن کودکتون دریافت کنین. 
سوالاتتون رو از مامانای با تجربه بپرسین.
با بازیهایی که به رشد هوش و خلاقیت فرزندتون کمک میکنه آشنا بشین.