منظور از ذخیره تخمدان چیست؟ و ارتباط آن با باروری

مرداد ۱۴۰۱ | زمان مطالعه : ۹ دقیقه
ذخیره تخمدان

ذخیره تخمدان هر خانم با قدرت باروری او ارتباط مستقیم دارد. هرچه ذخیره تخمدان بیشتر باشد، قدرت باروری نیز بیشتر است. هر نوزاد دختر با تعداد مشخصی فولیکول در تخمدان‌ها به دنیا می‌آید. بعد از بلوغ در هر سیکل قاعدگی، تعدادی از این فولیکول‌ها به شکل تخمک از تخمدان‌ها آزاد می‌شود. تاثیر سن در قدرت باروری زنان و ذخیره تخمدان بسیار زیاد است؛ به این معنی که با افزایش سن ذخایر تخمدان کم می‌شود و تا زمان یائسگی که تخمدان‌ها دیگر فولیکولی ندارند، قدرت باروری نیز کاملا از بین می‌رود.

آزمایش ذخیره تخمدان چیست؟

آزمایش ذخیره تخمدان یا AMH آزمایشی است که هورمون آنتی مولرین را بدن بررسی و ارزیابی می‌کند و نشان می‌دهد که وضعیت باروری یک خانم چگونه است. آزمایش AMH به عنوان بخشی از ارزیابی کامل باروری برای ارزیابی تعداد فولیکول‌های آنترال قابل رویت مورد استفاده قرار می‌گیرد. به جز این آزمایش، آزمایش FSH خون، آزمایش استرادیول خون و بررسی سونوگرافی ترانس واژینال نیز برای ارزیابی باروری یک خانم لازم است. به طور کلی سطح AMH در دوره قاعدگی - برخلاف سایر هورمون ها - نوسان ندارد. از همین جهت در هر روز از سیکل ماهانه می‌توان این آزمایش را انجام داد. در خانم‌هایی که ذخیره تخمدانی کمتری دارند و کسانی که نزدیک به یائسگی هستند، سطح غلظت AMH پایین‌تر است. خانم‌هایی که مقادیر AMH کمتری دارند، در هنگام اقدام به درمان IVF، شانس پاسخ‌دهی به تحریک تخمدان در آنها ضعیف تر بوده و ممکن است تعداد تخمک‌های قابل آزادسازی کمتری داشته باشند. به طور کلی هدف از بررسی ذخیره تخمدان، مشاهده تعداد فولیکول‌های موجود در تخمدان است که ارتباط مستقیم با باروری دارد. کاهش ذخیره تخمدان می‌تواند یکی از علل ناباروری باشد.

روش‌های تشخیصی ذخیره تخمدان

روش‌های تشخیصی ذخیره تخمدان

  • آزمایش AMH

هورمون آنتی مولرین هورمونی است که پس از بلوغ در تخمدان‌ها ترشح می‌شود. با افزایش سن، سطح این هورمون کم می‌شود و پس از یائسگی به صفر می‌رسد. میزان این هورمون در تمام طول قاعدگی یکسان است و به همین دلیل در هر روز از چرخه قاعدگی می‌توان این آزمایش را انجام داد. AMH سرم بیشترین شاخص قابل اطمینان را خواهد داشت، زیرا با حداقل تغییر در دوره‌های قاعدگی و بین آن، قابلیت بررسی در هر نقطه‌ای از چرخه قاعدگی را دارد. سطح این ماده نشان‌دهنده تعداد تخمک‌های بالقوه موجود در فولیکول است. این ماده به تدریج با افزایش سن کم می‌شود؛ لذا شاخص اولیه کاهش عملکرد تخمدان و یکی از بهترین شاخص‌های تعیین عملکرد تخمدان است.

  • آزمایش هورمون استرادیول

استرادیول یکی از هورمون‌های زنانه است که بالا بودن آن می‌تواند نشان‌دهنده کاهش ذخیره تخمدان باشد. افزایش سطح پایه استرادیول عموما ناشی از فراخوانی پیشرفته فولیکولی است که می‌تواند در زنان با سنین بالا یا با ذخیره تخمدانی کم رخ دهد. سطوح بالای استرادیول می تواند ترشح هورمون FSH هیپوفیز را مهار کند، بنابراین به طور کاذب سطوح FSH را پایین نشان دهد. این آزمایش باید در روز دوم یا سوم سیکل قاعدگی انجام شود و نیاز به ناشتایی ندارد.

  • سونوگرافی واژینال

سونوگرافی واژینال در روزهای اول یا دوم قاعدگی و با هدف شمارش فولیکول‌های موجود در تخمدان‌ها انجام می‌شود. اگر تعداد فولیکول‌های دو تا ده میلی‌متری در ابتدای چرخه قاعدگی کمتر از ده عدد باشد، می‌تواند مطرح‌کننده کاهش ذخیره تخمدان باشد.

  • آزمایش سطح هورمون محرک رشد فولیکول (FSH)

سطح هورمون FSH از چرخه‌ای به چرخه دیگر متفاوت است. هورمون FSH هورمونی است که از هیپوفیز ترشح می‌شود و رشد فولیکول‌ها در تخمدان را تحریک می‌کند. سطح این هورمون در ابتدای سیکل قاعدگی در کمترین حد خود است و به‌تدریج افزایش می‌یابد. آزمایش ارزیابی سطح این هورمون باید در روز دوم یا سوم قاعدگی انجام شود. سطح این هورمون در سنین مختلف متفاوت است. این آزمایش نیازی به ناشتا بودن ندارد.

حد نرمال ذخیره تخمدان یا ذخیره تخمدان مناسب برای بارداری چه قدر است؟

هر چه اندازه تخمدان‌ها بزرگتر باشد، تخمدان‌ها تعداد بیشتری تخمک را در خود جای می‌دهند. ذخیره تخمدان‌ها معمولا بین ۵/۱ تا ۴ ng/ml است، اما اگر ذخیره تخمدان‌ها کمتر از ۱ ng/ml باشد، میزان باروری کاهش می‌یابد. تفسیر آزمایش ذخیره تخمدان به صورت زیر است:

  • بیش از 5.0 : بالا (اغلب PCOS)
  •  بالای 1.5: معمولی
  • 1.0-1.5 : خط مرزی
  • 0.9-0.5 : کم
  • 0.5-0.2 : بسیار کم
  • 0.1 یا کمتر : نزدیک به یائسگی

یادآوری می‌کنیم که هزینه آزمایش ذخیره تخمدان چندان زیاد نیست؛ مهم این است که با این آزمایش قدرت باروری شما به طور دقیق مشخص می‌شود و اقدامات لازم در شرایط خاص به موقع صورت می‌گیرد. بنابراین صرف نظر از هزینه آزمایش ذخیره تخمدان، حتما این آزمایش را انجام دهید و از وضعیت باروری خود مطلع شوید.

علت ذخیره تخمدان پایین چیست؟

علت ذخیره تخمدان پایین چیست؟

تعداد فولیکول‌های تخمدان تحت تاثیر عوامل مختلف از جمله افزایش سن‌، بیماری‌های زمینه‌ای پزشکی، جراحی تخمدان، مصرف دخانیات، شیمی‌درمانی و پرتو درمانی به لگن، استرس، بیماری‌های خودایمنی و برخی ناهنجاری‌های ژنتیکی به تدریج کم می‌شود. با کاهش ذخیره تخمدان، عملکرد تخمدان ضعیف و قابلیت باروری کاسته می‌شود. در بیشتر موارد دلایل کاهش ذخیره تخمدانی ناشناخته بوده و علت آن افزایش سن است.

نشانه ذخیره تخمدان کم

به طور کلی علائم قابل توجهی در افرادی که دچار کاهش ذخیره تخمدان هستند، مشاهده نشده است. اما معمولا افراد مبتلا به این عارضه، مشکلات زیر را تجربه می‌کنند:

  • مشکلات بارداری مانند تاخیر در بارداری یا باردار نشدن
  • دوره قاعدگی دیر یا پریود نشدن برای چند دوره بدون وجود علائم بارداری
  • چرخه‌های قاعدگی کوتاه تر از میانگین (میانگین چرخه قاعدگی در اکثر نقاط جهان 28 روز است)
  • پریود شدید و سنگین
  • سقط جنین

لازم است یادآوری کنیم که همیشه هم این علائم وجود ندارند. ممکن است بدون هیچ علامتی خاصی و به تدریج به سمت کاهش ذخیره تخمدان پیش روید. بنابراین مهم است که آزمایش AMH را انجام دهید تا این موضوع را به طور دقیق بررسی کنید.

بارداری با ذخیره تخمدان کم

 احتمالا دیده‌اید کسانی که با ذخیره تخمدان کم باردار شده‌اند؛ بنابراین می‌توان اینطور گفت که ذخیره تخمدان پایین به معنای عدم توانایی برای بارداری نیست. اگرچه ذخیره تخمدان کم مسیر بارداری و باردار شدن را سخت و ناهموار می‌کند، اما معمولا این مسیر نهایتا به نتیجه مطلوب ختم می‌شود.

البته ذخیره تخمدان پایین به تنهایی نمی‌تواند سبب ناباروری شود؛ بلکه معمولا وجود اختلالات لوله رحمی، رحم و مشکلات مربوط به اسپرم به همراه ذخیره تخمدان پایین، باعث ناباروری می‌شوند. در واقع حتی افرادی که ذخیره تخمدان آنها ۱  ng/mlاست هم می توانند با روش‌های خاصی باردار شوند.

بارداری با ذخیره تخمدان کم

البته بارداری به صورت طبیعی و بدون روش‌های کمک باروری با ذخیره تخمدان کم، معمولا اتفاق نمی‌افتد. لذا در شرایطی که خانم با ذخیره پایین تخمدان روبه‌رو باشد، مستقیما به سمت درمان‌های کمک‌باروری هدایت می‌شود تا بدون فوت وقت، در کوتاهترین زمان ممکن بارداری رخ دهد. بسته به وضعیت زوجین معمولا از روش IVF استفاده می‌شود. البته این پزشک است که تعیین می‌کند کدام روش کمک باروری برای هر کیس مناسب‌تر است.

توجه داشته باشید که همانطور که وقوع بارداری به طور طبیعی با ذخیره تخمدان پایین غیر ممکن نیست و ممکن است اتفاق بیفتد، بارداری به کمک لقاح مصنوعی با ذخیره تخمدان پایین هم به صورت صد در صد و حتمی نیست. در واقع می‌توان اینطور گفت که شرایط نسبی است و این احتمالات است که در هر روش کم و زیاد می‌شود.

راه‌های افزایش ذخیره تخمدان

گفته می‌شود طب سوزنی می‌تواند در بهبود ذخایر تخمدان موثر باشد؛ ما در مورد این موضوع نمی‌توانیم به طور قطع اظهار نظر کنیم؛ آنچه واضح است، این است که مصرف ویتامین C، مصرف ویتامین E و ورزش می‌تواند در افزایش ذخیره تخمدانی موثر باشد.

نکاتی در مورد سبد غذایی بانوان برای حفظ قدرت باروری و باردار شدن

  • انتخاب رژیم غذایی مناسب
  • مصرف پرتقال، نارنگی، کیوی و توت فرنگی برای خانم‌هایی که تصمیم به بارداری دارند، بسیار مفید است.
  • مواد غذایی مانند حبوبات، اسفناج، بروکلی، اسیدهای چرب امگا ۳، شیر، پنیر، گوشت قرمز کم چرب و … شانس بارداری را بالا می‌برند.
  • مصرف روزانه یک فنجان عدس پخته و یک فنجان اسفناج پخته
  • مصرف سیب زمینی شیرین، هویج و نخودفرنگی برای زنانی که قاعدگی نامنظمی دارند. بتاکاروتن موجود در این سبزیجات، در تنظیم قاعدگی نقش دارد و امکان باروری بهتری را به دنبال دارد.
  • استفاده از فرآورده‌های لبنی و پروتئین‌های حیوانی مانند ماهی. اینگونه فراورده‌ها مملو از اسیدآمینه هستند و به تشکیل هورمون‌های زایشی کمک می‌کنند.
  • تامین "روی" مورد نیاز بدن
  • استفاده از نان‌هایی که با آرد گندم کامل درست می‌شوند، زیرا منبع خوبی از آهن و ویتامین B هستند و باعث افزایش هورمون‌های باروری می‌شوند.
  • عدم مصرف مواد فرآوری شده مانند شیرینی جات و تنقلات
  • مصرف آل آرژنین برای کسانی که دچار ضعف میل جنسی هستند. (شکلات تلخ، جو دوسر و مغزهای خوراکی به خصوص بادام)
  • مصرف خیلی زیاد سویا، زرده تخم مرغ و کاهو باعث کاهش قدرت باروری می‌شود.

درمان ذخیره تخمدان پایین

در واقع درمانی برای تاخیر یا جلوگیری از ذخیره کم تخمدان وجود ندارد، اما به طور کلی مهمترین درمان در افرادی که دارای ذخیره تخمدان کم هستند، حفظ بارداری با استفاده از تحریک تخمدان و بهره گیری از روش‌های کمک باروری از جمله IVF است. راه دیگر درمان ذخیره تخمدان پایین در افرادی که می‌خواهند بارداری خود را به تاخیر بیاندازند، فریز تخمک و فریز جنین است.

جهت درمان ذخیره تخمدان پایین از داروهای تحریک تخمدان استفاده می شود تا تخمک‌ها رشد کنند. پس از استفاده از داروهای تحریک تخمدان و عمل تخمک گیری، می‌توان تخمک‌ها را می توان فریز کرد یا از تخمک تازه برای IVF استفاده کرد. در خانم‌هایی که ذخیره تخمدان پایین دارند و همچنین تخمک‌های آنها کیفیت مناسبی ندارند، اهدا تخمک بهترین روش درمان ذخیره تخمدان پایین است.

کدام قرص برای افزایش ذخیره تخمدان مناسب است؟

کدام قرص برای افزایش ذخیره تخمدان مناسب است؟

به غیر از مکمل‌هایی که در تقویت تخمدان و افزایش ذخیره تخمدان تخصص دارند و حاوی مواد مغذی فراوان هستند، داروهای زیر نیز در مراحل اولیه درمان و کنترل این عارضه موثر هستند. در ادامه نحوه عملکرد هر یک از این داروها را به صورت مختصر و مفید شرح می‌دهیم؛

  • متفورمین و ذخیره تخمدان

در صورت ابتلا به تخمدان پلی کیستیک و ناباروری به دلیل عدم تخمک گذاری این دارو گزینه مناسبی است.

متفورمین به باروری کمک کرده و شانس حاملگی موفق را افزایش داده و از سقط جنین جلوگیری می‌کند.

این دارو به مشکلات تخمدان ناشی از چاقی کمک بسیار می‌کند و منجر به کاهش وزن می‌شود.

  • لتروزول و ذخیره تخمدان

لتروزول یکی دیگر از قرص‌های محرک تخمک گذاری در افراد مبتلا به سندروم تخمدان پلی کیستیک و نازاییِ با دلایل نامعلوم است.

لتروزول رشد و رهاسازی تخمک‌ها را در خانم‌هایی که تخمک گذاری نمی‌کنند، تقویت می‌کند و می‌تواند در خانم‌هایی که قبلا تخمک گذاری می‌کردند، باعث تخمک گذاری فوق العاده شود.

با وجود آنکه این دارو توسط سازمان غذا و داروی آمریکا به عنوان داروی سرطان سینه به تایید رسیده، اما متخصصان نازایی از این دارو به عنوان داروی باروری استفاده می‌کنند، زیرا عوارض جانبی آن نسبت به کلومیفن (کلومید) کمتر است.

این دارو به عنوان خط اول درمان سرطان پستان در خانم های یائسه شناخته شده است و با نام تجاری femara معروف است.

  • کلومیفن و ذخیره تخمدان

کلومیفن Clomiphen برای درمان ناباروری ناشی از کاهش یا فقدان تخمک‌گذاری در زنان به غیر از ناباروری‌های با عامل ناشناخته استفاده می‌شود.

در صورتی که هورمون محرک فولیکول که در غده هیپوفیز ساخته می‌شود، بالا نباشد؛ این دارو بسیار موثر خواهد بود.

همچنین این دارو برای کسانی که پس از مصرف پروژسترون دچار خونریزی می‌شوند، بسیار موثر است.

چه کسانی باید آزمایش AMH بدهند؟

  • خانم‌های بالای 35 سال
  • خانم‌هاییی که ناباروری توجیه نشده دارند.
  • خانم‌هایی که سابقه خانوادگی یائسگی زودرس دارند.
  • خانم‌هایی که سابقه جراحی تخمدان دارند.
  • خانم‌هایی که سابقه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی دارند.
  • خانم‌هایی که سیگار مصرف می‌کنند.
  • ‌ خانم‌هایی که ناباروری و اندومتریوز دارند.
  • خانم‌هایی که پاسخ خوبی به داروهای تحریک تخمدان نمی‌دهند.

کلام آخر

اکنون که می‌دانید ذخیره تخمدان چیست باید این نکته را نیز بدانید که کاهش ذخیره تخمدان بیشتر در حوالی یائسگی رخ می‌دهد. فراموش نکنید که دنبال کردن مسیر درمان تحت نظارت یک پزشک معتمد و با تجربه، مهمترین کاری است که باید انجام دهید. اما در این بین توصیه می‌کنیم از لحاظ روانی روی فوليكول غالب، تنبلی تخمدان، كيست تخمدان، ذخیره تخمدان بالا، آزاد شدن تخمک از تخمدان چپ یا راست و مواردی از این قبیل زوم نکنید و ذهن خود را آزاد کنید تا استرس از شما دور شود و بهترین اتفاقی که منتظرش هستید، رخ دهد.