درمان زردی نوزادان | علائم و روش‌های درمان موثر

شهریور ۹۹ | زمان مطالعه : ۹ دقیقه
درمان زردی نوزادان

يرقان يا زردي يا ايكتر يا جانديس همگي اسامي براي حالت زرد شدن پوست هستند. منشا رنگ زرد پوست ماده‌ای به نام بیلی روبین است که به طور عادی در بدن ساخته می‌شود و دفع مي‌شود، اما در نوزادان عموما اين حالت به سرعت اتفاق نمي‌افتد و بالا بودن بیلی روبین يا هایپربیلیروبینمی، رنگ زرد پوست را ایجاد می‌کند. در نوزادان با پوست تیره‌تر، حتی اگر بیلی روبین خون خيلي بالا باشد، ممکن است زردی پوست قابل مشاهده نباشد.

زردی در طی 24 ساعت اول پس از تولد یا زماني كه جدا از پوست، کف دست و پا هم زرد مي‌شود، یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود. يرقان در نوزادان اغلب یک بیماری نیست، دردناك هم نيست و عموما هم مشكلي ايجاد نمي‌كند، اما در بعضی از نوزادان در صورت عدم درمان هیپربیلی روبینمی و درمان زردی نوزادان، ممکن است مشكلات جدي ایجاد شود.

علائم يرقان یا زردی در نوزادان

قبل از پرداختن به موضوع درمان زردی نوزادان لازم است بدانید يرقان در ابتدا باعث زرد شدن پوست می شود و بعدا، لثه‌ها، دست و پاها و همچنین ناحيه سفید چشم هم ممکن است زرد رنگ شوند. تغییر رنگ پوست الگوي مشهوری دارد به اسم از سر تا پا، يعني ابتدا در صورت و بعد از آن سینه ، شكم، بازوها و سرانجام پاها زرد مي‌شوند. اما در بعضی از نوزادان ممکن است پیشرفت از سر تا پا دیده نشود و زردی در تمام بدن به حالت پخش مثل حالت برنزه‌شدن ظاهر شود.

با فشار دادن یک انگشت روی پیشانی یا بینی کودک زردي خودش را نشان مي‌دهد. اگر يرقان وجود داشته باشد، با برداشتن انگشت از روي پوست به جاي رنگ صورتي رنگ زرد را مي‌بينيم (به اين علامت بلانچینگ پوست گفته می‌شود).

اگر يرقان پيشرفت كند همين حالت زردي بعد از برداشتن انگشت در برجستگی‌های استخوانی قفسه سینه، باسن و زانو قابل مشاهده است.

همه نوزادان قبل از ترخيص از بیمارستان باید حداقل یکبار توسط متحخصصین معاینه شوند. اگر نوزاد قبل از سه روزگي از بيمارستان به خانه برده شد، باید رنگ پوست او هر روز تا زمان ويزيت بعدی متخصص اطفال بررسی شود. 

علائم وخامت يرقان

در صورت بروز هر یک از موارد زیر سريعا با فوق تخصص نوزادان يا متخصص اطفال تماس بگیرید:

  • رنگ زرد پوست در زانوها یا پایین‌تر ظاهر شده باشد، يا رنگ پوست زرد پررنگ باشد (زرد لیمويي تا زرد نارنجی) و یا اگر سفیدي چشم‌ها هم زرد شده باشد.
  • نوزاد علاوه بر زردي تب هم دارد
  • نوزاد در غذا خوردن مشکل دارد
  • نوزاد بيش از حد معمول خواب آلوده است و بيدار کردن او دشوار است
  • نوزاد تحریک پذیر است و آرام كردنش سخت و دشوار است
  • نوزاد گردن یا بدن خود را به سمت عقب قوس می‌دهد

علل یرقان

علت ابتلا به يرقان یا زردی در نوزادان

يرقان ناشی از ساخته شدن و تجمع بیلی روبین در خون است. بیلی روبین هنگامی که گلبولهای قرمز تخريب مي‌شوند ساخته می‌شود. بیلی روبین به طور طبیعی توسط کبد از جريان خون برداشته می‌شود و سپس با ترشح به مدفوع و ادرار از بدن دفع می‌شود. وقتی ساخته شدن بيشتر از ميزان دفع باشد تجمع بیلی روبین و زردي رخ مي‌دهد.

زردی در نوزادان شایع است چرا كه در نوزادان دو تا سه برابر بزرگسالان بیلی روبین ساخته مي‌شود. زردی تقریباً همه نوزادان در هفته‌هاي اول تولد را تحت  تأثیر قرار مي‌دهد و در آن‌ها افزایش خفیف تا متوسط در میزان بیلی روبین ایجاد می‌شود كه معمولاً برای نوزاد مضر نیست. ميزان زردي اغلب روز سوم تا چهارم پس از تولد به بالاترین سطح خود می‌رسد و معمولاً یک تا دو هفته پس از تولد از بین می‌رود. در نوزادانی که با سن بارداري 38 هفته یا کمتر به دنیا می‌آیند و در نوزاداني كه زردي شديد دارند ممکن است زمان بیشتری برای از بین رفتن كامل زردي پوست نیاز باشد، زیرا فرآیندهای حذف طبیعی بيلي روبين با افزایش سن كامل مي‌شوند.

عوامل تشدیدکننده ابتلا به زردی در هنگام تولد

تولد زودرس 

نوزادان نارس که قبل از 38 هفته حاملگی متولد شده ممکن است نتواند بیلی روبین را به همان سرعت نوزادان كامل از خون جذب کنند. نوزادان نارس همچنین ممکن است تغذیه كمتر و حرکات روده کمتری داشته باشند و برای مثال مدفوع نکردن نوزاد مشاهده شود در نتیجه بیلی روبین کمتری را از طریق مدفوع دفع کنند.

آسيب و کبودی قابل توجه در هنگام تولد

نوزادانی که هنگام زایمان دچار ضربه و آسيب و کبودی می‌شوند ممکن است با توجه به شکسته شدن گلبول‌های قرمز بیشتر، بیلی روبین بیشتري داشته باشند.

گروه خونی نوزاد

اگر گروه خونی مادر با نوع نوزاد متفاوت باشد، ممکن است کودک آنتی بادی‌هایی را از طریق جفت دریافت کند که باعث تجزیه شدن سریع گلبول‌های قرمزش شود.

میزان شیرخوردن

نوزاداني كه با شیر مادر تغذيه مي‌شوند، به ویژه کودکانی که در تغذیه با شیر مادر مشکل دارند و یا به اندازه کافی شیر نمی‌خورند، بیشتر در معرض خطر یرقان هستند. کم آبی بدن یا کمبود کالری دریافتی ممکن است در بروز زردی نقش داشته باشد. با این حال ، به دلیل فواید شیردهی، متخصصان قطعا آن را توصیه می‌کنند. مهم است که در زمان شيردهي مطمئن شوید نوزاد به اندازه کافی شير می‌خورد.

علل دیگر

اختلالات زمینه‌ای هم ممکن است باعث زردی نوزاد شود. در این موارد، زردی اغلب زودتر یا خیلی دیرتر از شکل رایج زردی نوزادان ظاهر می‌شود. بیماری‌ها یا شرایط زير می‌توانند باعث زردی شوند:

  • عفونت خون (سپسیس)
  • سایر عفونت‌های ویروسی یا باکتریایی
  • نقص‌هاي کبدي نوزاد
  • کمبود برخي آنزیم‌ها
  • ناهنجاری‌هاي گلبول‌های قرمز 
  • عوارض زردی
  • ميزان بالاي بیلی روبین در صورت عدم درمان عوارض جدی ایجاد می‌کند كه مهمترين‌هايش عبارتند از: 
  • آنسفالوپاتی حاد

بیلی روبین برای سلولهای مغز سمی است. اگر کودک زردی شدید داشته باشد، احتمال انتقال بیلی روبین به مغز وجود دارد، كه حالتی به نام آنسفالوپاتی بیلی روبین حاد ايجاد می‌كند. درمان سریع ممکن است مانع بروز عوارض ماندگار در نوزاد شود. علائم انسفالوپاتی حاد در کودک مبتلا به زردی شامل موارد زیر است:

  • بي‌قراري
  • مشكل در بیدار شدن 
  • گریه با فركانس بالا
  • مک زدن یا تغذیه ضعیف
  • تب
  • كرن ايكتروس (سندرمي كه در صورت بروز انسفالوپاتي حاد باعث آسيب دائمي در مغز مي‌شود و ممكن است علامت‌هاي زير را داشته باشد حرکات غیرارادی و کنترل نشده (فلج مغزی آتتوئيد)، نگاه خيره به سمت بالا، از دست دادن شنوایی، عدم رشد مینای دندان و ...)

عوامل تشدیدکننده ابتلا به زردی در نوزاد

روش‌های درمان زردی نوزادان 

هدف از درمان زردی نوزادان کاهش سطح بیلی روبین است. نوزادان مبتلا به زردي خفیف ممکن است نیاز به درمان نداشته باشند و نوزادانی که سطح بیلی روبین بالاتری دارند، نیاز به درمان مختصر داشته باشند.

تغذیه مکرر

خوردن ميزان کافی شیر مادر بخش مهمی از پیشگیری و درمان يرقان است زیرا به دفع بیلی روبین در مدفوع و ادرار کمک می‌کند. اگر نوزاد ميزان كافي از شير مادر نمی‌خورد، پزشک می‌تواند شير خشك براي نوزاد تجويز كند (اگر نوزاد حداقل شش پوشک مرطوب در روز داشته باشد، رنگ مدفوع نوزاد از سبز تیره به زرد تغییر کند، و به نظر برسد بعد از شيرخوردن راضي است يعني تغذيه  كافي دارد).

نوردرماني يا فوتوتراپی

رایج‌ترین روش درمانی برای يرقان نوزادان و در بیشتر موارد تنها درمان لازم است. در اين شيوه پوست کودک در معرض نور مخصوص آبی رنگي قرار مي‌گيرد که بیلی روبین را به ترکیباتی تبديل مي‌كند که در مدفوع و ادرار راحت‌تر دفع مي‌شوند. درمان با فوتوتراپی تقریباً برای همه نوزادان موفقیت آمیز است. معمولاً فوتوتراپی در بیمارستان انجام می‌شود، اما در موارد خاص، اگر کودک سالم باشد و احتمال عوارض کم باشد، می توان آن را در خانه انجام داد. در ایران برخی بیمارستان‌ها و مراکز درمانی مجاز، دستگاه‌های فوتوتوراپی را برای مدت چند روز هم اجاره می‌دهند.

برای این کار باید تا حد امکان ميزان بيشتري از پوست نوزاد را در معرض نور قرار داد. نوزادان معمولاً برهنه (یا حداكثر با پوشک) در محفظه قرار مي‌گيرند، برای محافظت از چشم‌ها نیاز به چشم‌بند است. فوتوتراپی باید مداوم باشد و فقط برای شير خوردن و تماس پوست با پوست متوقف شود. 

قبلا اعتقاد داشتند كه قرار گرفتن در معرض نور آفتاب براي نوزادان يرقاني مفيد است اما حالا اين كار توصيه نمي‌شود مگر اینکه اشعه ماوراء بنفش نور خورشيد فیلتر شود. 

فوتوتراپی با رسيدن سطح بیلی روبین به سطح مناسب متوقف می‌شود. معمولا نوزادان پس از اتمام فوتوتراپی برای مدت کوتاهی هنوز زرد هستند. در موارد نادر ممکن است سطح بیلی روبین 18 تا 24 ساعت پس از قطع فوتوتراپی دوباره افزایش یابد که نیاز به پیگیری مجدد دارد.

عوارض جانبی فوتوتراپی

نوردرمانی برای درمان زردی نوزادان کاملا بی خطر است، اما ممکن است عوارض جانبی موقتی مثل بثورات پوستی و در میان انواع شکل مدفوع نوزادان، مدفوع شل داشته باشد. اگر کودک به اندازه کافی شیر مادر یا شیر خشک نخورد، ممکن است افزایش دمای بدن و کم آبی بدن است رخ دهد. در موارد نادر فوتوتراپی ممکن است باعث بروز حالت معروف به «کودک برنزه» شود که در آن رنگ پوست قهوه‌ای تیره و خاکستری می‌شود. این حالت خطرناک نیست و به تدریج و بعد از چند هفته بدون درمان از بین می رود.

تعویض خون

در موارد اورژانس یا خیلی شدید یا زمانی که فوتوتراپی موثر نباشد خون کودک جایگزین می‌شود، تبادل خون بارها و بارها انجام شده تا خون نوزاد با خون اهدا کننده جایگزین شود. این روش فقط در مراکز بیمارستانی تخصصی انجام می‌شود زیرا در زمان انجام آن نوزاد باید در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) بستری شود.

تزریق ایمونوگلوبولین داخل وریدی (IVIg)

در موارد ناسازگاری گروه‌های خونی مادر و نوزاد، نوزاد ممکن است برای درمان زردی نوزادان نیاز به انتقال ایمونوگلوبولین داشته باشد. ایمونوگلوبولین‌ها پروتئین‌هایی در خون هستند که سطح آنتی بادی‌های خون مادر را که به گلبول‌های قرمز نوزاد حمله می‌کنند، کاهش می‌دهند.