چشم نوزاد از کی میبیند؟+مراحل تکامل آن در هر ماه

بینایی نوزاد از بدو تولد کامل نیست و به‌ مرور زمان، هم‌زمان با رشد مغز و سیستم عصبی تکامل پیدا می‌کند. بسیاری از رفتارهایی که والدین آن‌ها را نگران‌کننده می‌دانند. مثل خیره نشدن، لوچ شدن چشم‌ها یا دنبال نکردن اشیا. در واقع بخشی طبیعی از روند رشد بینایی هستند. نوزادان از همان بدو تولد قدرت بینایی را دارند با این تفاوت که وضوح تصویر برای آنها کمتر از بزرگسالان است. در روند رشد وضوح بینایی نیز افزایش پیدا می‌کند به طوری که در ۶ تا ۸ ماهگی نوزاد می‌تواند جهان را مانند بزرگسالان ببیند.

اگر بدانید نوزاد در هر ماه چه می‌بیند، چه چیزهایی طبیعی است و چه علائمی نیاز به بررسی دارد، هم اضطراب‌تان کمتر می‌شود و هم می‌توانید به‌درستی از رشد بینایی او حمایت کنید. در ادامه این مقاله از مجله سلامت گهواره، مسیر رشد بینایی نوزاد را مرحله‌به‌مرحله بررسی می‌کنیم تا بتوانید با اطمینان تصمیم بگیرید چه زمانی همه‌چیز طبیعی است و چه زمانی باید اقدام کنید.

با نصب اپلیکیشن گهواره، قد و وزن کودک خود را روی نمودار بررسی کنید و از رشد مناسبش اطمینان یابید. روزانه متناسب با سن کودکتان ، پیام‌های مشاوره‌ تخصصی دریافت کنید و با توصیه‌های تغذیه‌ای و دستور پخت‌های مناسب، تغذیه سالم‌تری برای او فراهم کنید. همچنین، با بازی‌های مناسب و آزمون‌های دوره‌ای به تقویت هوش و مهارت‌های فرزندتان کمک کنید.

روند تکامل بینایی نوزاد از بدو تولد

یکی از رایج‌ترین سوالات والدین این است که نوزاد از چه زمانی می‌تواند ببیند؟ بسیاری تصور می‌کنند نوزاد پس از چند هفته قدرت دید پیدا می‌کند، اما حقیقت این است که نوزاد از همان لحظه تولد توانایی دیدن دارد. با این حال، کیفیت بینایی او با یک فرد بزرگسال تفاوت زیادی دارد و طی ماه‌های نخست زندگی به‌تدریج تکامل پیدا می‌کند.

نوزاد از کی می‌بیند و می‌شنود؟

قدرت بینایی و شنوایی دو حس کاملا مستقل از یکدیگر هستند و هر کدام روند رشد مخصوص به خود را دارند. به همین دلیل، در بدو تولد سلامت چشم‌ها و سیستم شنوایی نوزاد توسط پزشک بررسی می‌شود. اگر نتیجه این معاینات طبیعی باشد، کودک به مرور زمان واکنش‌های بینایی و شنوایی بیشتری از خود نشان می‌دهد و توانایی او در درک محیط اطراف افزایش پیدا می‌کند.

بینایی نوزاد در بدو تولد چگونه است؟

چشم‌های نوزاد از همان ابتدا قادر به دریافت نور و تصاویر هستند، اما سیستم بینایی او هنوز به تکامل نرسیده است. به همین دلیل، دید نوزاد در روزهای نخست تار، محدود و بدون وضوح کامل است. او بیشتر تفاوت بین روشنایی و تاریکی را تشخیص می‌دهد و رنگ‌ها را مانند یک بزرگسال نمی‌بیند.

در هفته‌های ابتدایی، نوزاد تنها می‌تواند اجسام و چهره‌هایی را که در فاصله حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری قرار دارند، مشاهده کند. این فاصله تقریباً برابر با فاصله صورت مادر تا نوزاد هنگام شیر خوردن است؛ به همین دلیل چهره والدین، به‌ویژه مادر، مهم‌ترین تصویر برای نوزاد در روزهای اول زندگی محسوب می‌شود.

روند تکامل بینایی نوزاد چگونه است؟

رشد بینایی نوزاد یک فرآیند تدریجی و بسیار پیچیده است که علاوه بر تکامل ساختار چشم، به رشد بخش‌های بینایی مغز نیز وابسته است. این فرآیند تحت تأثیر برنامه ژنتیکی بدن انجام می‌شود و طی ماه‌های نخست زندگی با سرعت زیادی پیشرفت می‌کند.

در این مدت، نوزاد به تدریج مهارت‌های مهمی را به دست می‌آورد، از جمله:

• تمرکز کردن روی اشیا و چهره افراد
• تشخیص رنگ‌ها
• درک عمق و فاصله
• هماهنگی بین چشم و دست
• تشخیص افراد آشنا و اشیای مختلف
• استفاده از اطلاعات بینایی برای شناخت محیط اطراف

به طور معمول، بخش عمده تکامل سیستم بینایی در شش تا هشت ماه اول زندگی اتفاق می‌افتد و در حدود ۸ ماهگی کودک می‌تواند جهان اطراف را تقریباً مشابه یک فرد بزرگسال مشاهده کند؛ البته رشد کامل عملکرد بینایی تا سال‌های بعد نیز ادامه دارد.

اولین واکنش‌های بینایی نوزاد

• از همان بدو تولد، مردمک چشم نوزاد در برابر نور منقبض و منبسط می‌شود که نشان‌دهنده عملکرد طبیعی مسیرهای اولیه بینایی است.
• در حدود ۶ هفتگی، انتظار می‌رود نوزاد هنگام صحبت یا نگاه کردن والدین، به چهره آن‌ها توجه کند و تماس چشمی کوتاهی برقرار کند.
• در ۲ تا ۳ ماهگی نیز کودک علاوه بر دنبال کردن اجسام متحرک، به اسباب‌بازی‌های رنگی علاقه نشان می‌دهد و تلاش می‌کند آن‌ها را با دست لمس کند.

چهره والدین؛ مهم‌ترین محرک بینایی نوزاد

در سه تا چهار ماه نخست زندگی، هیچ محرک بصری برای نوزاد به اندازه دیدن چهره مراقب یا والدین اهمیت ندارد. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که نوزادان به صورت ژنتیکی تمایل زیادی به نگاه کردن به چهره انسان دارند.

جالب است بدانید آنچه بیش از همه توجه نوزاد را جلب می‌کند، جزئیات صورت نیست؛ بلکه تضاد رنگی میان مو، پوست و خطوط کلی چهره است. به همین دلیل، نوزادان معمولاً مدت بیشتری به صورت والدین خیره می‌شوند و از این طریق ارتباط عاطفی و شناختی خود را با اطرافیان شکل می‌دهند.

به نقل از AAP (American Academy of Pediatrics)

بینایی نوزاد در فاصله ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری (۸ تا ۱۲ اینچ) بهترین عملکرد را دارد؛ به همین دلیل هنگام در آغوش گرفتن یا شیر دادن، می‌تواند چهره شما را به‌خوبی ببیند.

Your baby's vision will be best within an 8- to 12-inch (20.3 to 30.5 cm) range, which means they can see your face perfectly as you hold and feed them.

بینایی نوزاد در یک ماه اول

ماه نخست زندگی، سریع‌ترین دوره رشد سیستم بینایی محسوب می‌شود. به همین دلیل، قدرت دید یک نوزاد ۱۵ روزه با نوزاد ۴۰ روزه کاملاً یکسان نیست و هر هفته تغییرات قابل توجهی در کیفیت بینایی او ایجاد می‌شود.

تمام نوزادان هنگام تولد تا حدی نزدیک‌بین هستند؛ یعنی اشیای دور را به وضوح نمی‌بینند و توانایی دیدن فواصل دور به تدریج در ماه‌های بعد شکل می‌گیرد. همچنین چند روز پس از تولد، نوزاد باید در برابر نور شدید واکنش نشان دهد و پلک بزند که نشانه عملکرد طبیعی چشم‌ها است.

• هفته اول تولد؛ دید تار و محدود

در هفته اول، نوزاد دنیا را به صورت تار و با کنتراست پایین می‌بیند و توانایی تشخیص جزئیات بسیار محدود است. همچنین حساسیت او به رنگ‌ها هنوز کامل نشده و بیشتر تفاوت بین رنگ‌های روشن، تیره و سایه‌های خاکستری را تشخیص می‌دهد.

در این مرحله، نوزاد تنها قادر است اشیای قرار گرفته در فاصله حدود ۲۵ سانتی‌متری را ببیند و معمولاً فقط چند ثانیه روی یک چهره یا شیء تمرکز می‌کند.

• هفته دوم تولد؛ آغاز تشخیص چهره والدین

در هفته دوم، قدرت تمرکز نوزاد کمی افزایش پیدا می‌کند و می‌تواند برای چند ثانیه روی صورت والدین خود تمرکز کند. البته این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که چهره آن‌ها در فاصله مناسب، یعنی حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری، قرار داشته باشد.

• هفته سوم تولد؛ افزایش مدت تمرکز

در هفته سوم، نوزاد ممکن است چهره مادر یا مراقب اصلی خود را بهتر تشخیص دهد و مدت زمان نگاه کردن او از چند ثانیه به حدود ۱۰ ثانیه افزایش پیدا کند. اگرچه دید او هنوز کامل نیست، اما سیستم بینایی با سرعت زیادی در حال رشد است.

در این مرحله می‌توانید با صحبت کردن، لبخند زدن، ایجاد حالت‌های مختلف صورت و استفاده از اسباب‌بازی‌های پررنگ و با کنتراست بالا، رشد بینایی نوزاد را تحریک کنید.

• هفته چهارم تولد؛ دنبال کردن محیط اطراف

در پایان ماه اول، نوزاد هنگام جابه‌جا شدن یا در آغوش گرفتن، می‌تواند اجسام اطراف را بهتر مشاهده کند. او برای دنبال کردن محیط بیشتر سر خود را حرکت می‌دهد، زیرا هنوز توانایی حرکت مستقل چشم‌ها برای دنبال کردن اجسام به طور کامل شکل نگرفته است. این مهارت معمولاً بین ۲ تا ۴ ماهگی کامل‌تر می‌شود.

بینایی نوزاد در دو تا سه ماهگی

• نوزاد یک شئ را به صورت عمودی و دایره ای دنبال می‌کند.
• نوزاد چهره‌ها را تشخیص می‌دهد.
• نوزاد مستقل از سر، شروع به حرکت چشم می‌کند.
• نوزاد دست یا پاها را در واکنش به دیدن اشیاء تکان می‌دهد.
• توسط جاذبه‌های بصری به راحتی توجه نوزاد جلب می‌شود.
• نوزاد تماس‌های مشتاقانه چشمی را برای مدت زمان بیشتری برقرار می کند.
• کودک لم دادن به پشت و خیره شدن به اشیاء متحرک را دوست دارد.
• در این سن، کودک هنگام مطالعه، آواز خواندن و صحبت شما به حرکات لب‌های شما نگاه می کند

بینایی نوزاد در ۳ تا ۶ ماهگی نوزاد

• کودک به دست و پاهای خود نیز همانند اسباب بازی‌ها کنجکاو می‌شود.
• کودک افتادن و غلت زدن اسباب بازی‌ها را با هیجان بیشتری تعقیب می‌کند.
• کودک نقطه نگاهش را حول محور شیء می‌چرخاند (معمولاً از چپ به راست).
• کودک به تدریج میدان دید گسترده‌تری پیدا می کند.
• حواس کودک تقریبا روی سراسر اتاق متمرکز می‌شود.
• کودک دوست دارد به عکس‌العمل‌ها نگاه کند.
• کودک چشم‌ها را به طور مستقل از سر حرکت می‌دهد.
• در این سن، کودک بیشتر  علاقه‌مند به اسباب بازی‌ها و تصاویر می‌شود.
• کودک به طور مداوم با چیزهایی که چشم اندازش را تحریک می‌کنند، درگیر می‌شود.

بینایی نوزاد در ۷ تا ۱۰ ماهگی نوزاد

• کودک به تصاویر علاقه نشان می دهد.
• توجه کودک به خرده اشیاء رنگی مانند انواع پودرها جلب می‌شود و به آنها دست می‌زند.
• کودک اشیاء نیمه پنهان را می‌شناسد و از طریق بخش آشکارشان تشخیص می‌دهد.

بینایی نوزاد در ۱۱ تا ۱۲ ماهگی

• کودک می‌تواند از پنجره اشخاص را ببیند و بشناسد.
• کودک تصاویر را تشخیص می دهد.
• کودک چیزی شبیه به قایم باشک بازی می‌کند.
• کودک با رویکردی بصری گرا در خانه حرکت می کند و همه چیز را خوب می‌بیند.
• کودک علائق بصری خود را مذاکره ناپذیر و پایدار نشان می‌دهد.

با اپلیکیشن گهواره، هر هفته در جریان تغییرات و نیازهای کودکت قرار بگیر.هر روز یک پیام مشاور متناسب با سن کودکت دریافت کن. قد و وزن کودکت رو هر ماه وارد کن تا بهت بگیم رشد کودکت مناسب هست یا نه.

نصب اپلیکیشن گهواره

تفاوت بینایی نوزاد در ماه‌های مختلف

بینایی نوزاد از بدو تولد تا پایان سال اول زندگی، هر ماه تغییرات قابل توجهی را تجربه می‌کند. در روزهای ابتدایی، دید نوزاد محدود و تار است، اما با رشد چشم‌ها و تکامل مراکز بینایی مغز، توانایی او در تشخیص چهره‌ها، رنگ‌ها، فاصله و حرکات به‌تدریج افزایش می‌یابد. آشنایی با این مراحل به والدین کمک می‌کند روند طبیعی رشد بینایی کودک را بهتر بشناسند و در صورت مشاهده هرگونه تأخیر یا اختلال، به‌موقع به چشم‌پزشک مراجعه کنند.

جدول تکامل بینایی نوزاد بر اساس سن

توجه داشته باشید که این مراحل، روند طبیعی رشد بینایی در بیشتر نوزادان را نشان می‌دهد و ممکن است سرعت تکامل در برخی کودکان کمی متفاوت باشد. با این حال، اگر نوزاد پس از سنین مورد انتظار نتواند تماس چشمی برقرار کند، اجسام متحرک را دنبال کند یا یکی از چشم‌ها به طور مداوم دچار انحراف باشد، بهتر است برای بررسی دقیق‌تر به چشم‌پزشک کودکان مراجعه شود.

نوزاد تا چه فاصله‌ای را می‌بیند؟

یکی از سوالات رایج والدین این است که نوزاد تا چه فاصله‌ای را می‌بیند؟ برخلاف تصور بسیاری از افراد، نوزاد از بدو تولد قادر به دیدن است؛ اما وضوح دید او محدود بوده و تنها اجسام نزدیک را به‌خوبی تشخیص می‌دهد. در هفته‌های اول زندگی، بهترین فاصله برای دیدن نوزاد حدود ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر است. این فاصله تقریباً برابر با فاصله صورت مادر تا نوزاد هنگام شیر خوردن است و به همین دلیل، نوزاد در روزهای ابتدایی بیشتر به چهره والدین واکنش نشان می‌دهد.

با رشد سیستم بینایی، قدرت تمرکز چشم‌ها افزایش پیدا می‌کند و کودک به‌تدریج می‌تواند اشیای دورتر را نیز ببیند. از حدود ۴ تا ۶ ماهگی، درک فاصله و دید عمقی بهبود می‌یابد و در پایان سال اول، کودک قادر است اشیای دور و نزدیک را با وضوح بسیار بیشتری مشاهده کند.

دید رنگی نوزاد چگونه است؟

توانایی تشخیص رنگ‌ها نیز مانند سایر مهارت‌های بینایی به‌تدریج تکامل پیدا می‌کند. نوزاد در روزهای نخست زندگی، رنگ‌ها را مانند بزرگسالان تشخیص نمی‌دهد و بیشتر به تفاوت بین روشنایی و تاریکی یا رنگ‌های با کنتراست بالا واکنش نشان می‌دهد.

در حدود ۲ تا ۳ ماهگی، قدرت تشخیص رنگ‌ها به‌تدریج افزایش پیدا می‌کند و نوزاد می‌تواند رنگ‌های اصلی مانند قرمز، آبی، زرد و سبز را بهتر از قبل تشخیص دهد. به همین دلیل، استفاده از اسباب‌بازی‌ها و کتاب‌های تصویری با رنگ‌های شاد و متضاد می‌تواند به تحریک رشد بینایی کودک کمک کند. با رسیدن به حدود ۶ تا ۸ ماهگی، سیستم بینایی کودک به میزان قابل توجهی تکامل یافته و توانایی تشخیص طیف گسترده‌ای از رنگ‌ها و جزئیات محیط را به دست می‌آورد.

علائم طبیعی بینایی در نوزاد

هر نوزاد با سرعت مخصوص به خود رشد می‌کند، اما برخی واکنش‌های بینایی نشان می‌دهند که روند تکامل چشم‌ها و سیستم بینایی به‌صورت طبیعی در حال انجام است. مشاهده این علائم معمولاً جای نگرانی ندارد و بخشی از روند طبیعی رشد کودک محسوب می‌شود.

از مهم‌ترین علائم طبیعی بینایی در نوزاد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• پلک زدن یا بستن چشم‌ها هنگام قرار گرفتن در معرض نور شدید
• خیره شدن کوتاه‌مدت به صورت والدین یا مراقب اصلی
• نگاه کردن به اشیای نزدیک، به‌ویژه در فاصله ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متری
• دنبال کردن آهسته اشیای متحرک با چشم، به‌خصوص از دو تا سه ماهگی به بعد
• تمایل بیشتر به نگاه کردن به چهره افراد نسبت به سایر اشیا
• ناهماهنگی یا ضربدری شدن موقت چشم‌ها در هفته‌های ابتدایی زندگی
• باز بودن چشم‌ها و توجه به محیط هنگام بیداری
• آرام شدن نوزاد هنگام دیدن چهره یا شنیدن صدای افراد آشنا
• واکنش نشان دادن به تغییر شدت نور محیط
• افزایش تدریجی مدت زمان تمرکز نگاه با رشد و افزایش سن

البته اگر نوزاد هیچ‌یک از این واکنش‌ها را نشان ندهد یا علائمی مانند انحراف دائمی چشم، عدم برقراری تماس چشمی یا دنبال نکردن اشیای متحرک برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، بهتر است برای بررسی دقیق‌تر به چشم‌پزشک کودکان مراجعه شود.

چگونه بفهمیم چشم نوزاد سالم است؟

سلامت چشم‌های نوزاد از همان ساعات اولیه پس از تولد بررسی می‌شود. بیشتر نوزادان پیش از ترخیص از بیمارستان توسط پزشک یا متخصص اطفال معاینه می‌شوند تا از طبیعی بودن ساختار چشم‌ها و عملکرد اولیه سیستم بینایی اطمینان حاصل شود. این معاینات نقش مهمی در تشخیص زودهنگام برخی بیماری‌های مادرزادی چشم دارند و در صورت وجود مشکل، امکان درمان سریع‌تر را فراهم می‌کنند.

یکی از مهم‌ترین بررسی‌ها، ارزیابی واکنش مردمک چشم به نور است. پزشک با تاباندن نور به هر دو چشم، نحوه تنگ شدن مردمک‌ها و هماهنگی واکنش آن‌ها را بررسی می‌کند. همچنین ممکن است رفلکس قرمز چشم نیز ارزیابی شود؛ این تست ساده می‌تواند به تشخیص برخی بیماری‌های مادرزادی مانند آب مروارید مادرزادی یا برخی اختلالات شبکیه کمک کند.

علاوه بر این، پزشک وضعیت ظاهری چشم‌ها، تقارن مردمک‌ها، حرکات چشم، احتمال انحراف چشم و نحوه واکنش نوزاد به محرک‌های بینایی را نیز بررسی می‌کند. در صورتی که نتیجه معاینات طبیعی باشد، روند تکامل بینایی در ویزیت‌های دوره‌ای کودک ادامه پیدا می‌کند.

اگر در خانواده سابقه بیماری‌های چشمی ارثی، تنبلی چشم، آب مروارید مادرزادی یا انحراف چشم وجود داشته باشد، ممکن است پزشک انجام معاینات تخصصی‌تر توسط چشم‌پزشک کودکان را توصیه کند.

*دلایل انحراف چشم در کودکان و روشهای درمانی 

تست‌ها و روش‌های بررسی بینایی نوزاد

علاوه بر معاینات پزشکی، والدین نیز می‌توانند با چند مشاهده ساده، روند طبیعی رشد بینایی نوزاد را بررسی کنند. البته این بررسی‌ها تنها برای اطمینان نسبی هستند و جایگزین معاینه توسط پزشک یا چشم‌پزشک نخواهند بود.

• پس از حدود یک ماهگی، می‌توانید انگشت یا یک اسباب‌بازی کوچک را در فاصله ۲۰ تا ۲۵ سانتی‌متری صورت نوزاد قرار دهید و آن را به‌آرامی به سمت راست، چپ، بالا یا پایین حرکت دهید. اگر روند رشد بینایی طبیعی باشد، نوزاد به‌تدریج تلاش می‌کند حرکت جسم را با چشم‌های خود دنبال کند. در هفته‌های ابتدایی ممکن است مدت زمان تمرکز کوتاه باشد که طبیعی است.
• همچنین هنگام صحبت کردن یا لبخند زدن در فاصله مناسب، بسیاری از نوزادان به چهره والدین خیره می‌شوند و به مرور زمان تماس چشمی بهتری برقرار می‌کنند. این واکنش‌ها از نشانه‌های طبیعی رشد بینایی محسوب می‌شوند.
• یکی از نگرانی‌های رایج والدین، ناهماهنگی چشم‌های نوزاد است. باید بدانید که تا حدود ۴ ماهگی ممکن است حرکات دو چشم کاملاً هماهنگ نباشد و گاهی یکی از چشم‌ها برای مدت کوتاهی به داخل یا خارج منحرف شود. این وضعیت در بیشتر نوزادان طبیعی است و با تکامل عضلات چشم و سیستم بینایی به‌تدریج برطرف می‌شود.
• از حدود ۴ تا ۶ ماهگی، هماهنگی چشم‌ها بیشتر می‌شود، دید عمقی شکل می‌گیرد و کودک می‌تواند اشیای متحرک را با دقت بیشتری دنبال کند. در حدود ۶ ماهگی نیز معمولاً به اسباب‌بازی‌های رنگی، چهره افراد و حرکات اطراف خود واکنش واضح‌تری نشان می‌دهد.

زمان مناسب مراجعه به پزشک برای بررسی بینایی

اگرچه روند تکامل بینایی در هر نوزاد ممکن است با تفاوت‌های جزئی همراه باشد، اما برخی علائم می‌توانند نشان‌دهنده وجود یک مشکل بینایی باشند و نیاز به بررسی توسط پزشک یا چشم‌پزشک کودکان داشته باشند. تشخیص زودهنگام اختلالات بینایی، نقش مهمی در درمان موفق و پیشگیری از مشکلات بینایی در آینده دارد.

بهتر است در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، برای ارزیابی وضعیت بینایی نوزاد به پزشک مراجعه کنید:

• نوزاد تا ۲ تا ۳ ماهگی تماس چشمی برقرار نمی‌کند.
• پس از ۳ ماهگی قادر به دنبال کردن اشیای متحرک با چشم نیست.
• یکی یا هر دو چشم بعد از ۴ تا ۶ ماهگی به‌طور مداوم به داخل یا خارج منحرف می‌شوند.
• حرکات غیرطبیعی یا لرزش مداوم چشم‌ها (نیستاگموس) مشاهده می‌شود.
• مردمک یک یا هر دو چشم سفید، کدر یا غیرطبیعی به نظر می‌رسد یا در عکس‌ها به جای بازتاب قرمز، رنگ سفید دیده می‌شود.
• نوزاد نسبت به نور حساسیت شدید دارد یا حتی در نور معمولی نیز چشم‌های خود را می‌بندد.
• یکی از پلک‌ها به‌طور دائمی افتاده است و مانع دید طبیعی کودک می‌شود.
• اشک‌ریزش، ترشح یا قرمزی چشم‌ها برای چند روز ادامه پیدا می‌کند.
• به نظر می‌رسد نوزاد همیشه با یک چشم بهتر می‌بیند یا برای نگاه کردن، سر خود را به یک سمت می‌چرخاند.
• سابقه بیماری‌های چشمی ارثی، تنبلی چشم یا انحراف چشم در خانواده وجود دارد.
• نوزاد نارس متولد شده است و پزشک انجام معاینات تخصصی چشم را توصیه کرده است.

علاوه بر مراجعه در صورت مشاهده علائم هشداردهنده، انجام معاینات دوره‌ای چشم نیز اهمیت زیادی دارد. پزشک در ویزیت‌های نوزادی و معاینات ماه‌های اول زندگی، روند رشد بینایی، هماهنگی چشم‌ها و سلامت ساختار چشم را بررسی می‌کند و در صورت نیاز، کودک را برای ارزیابی تخصصی‌تر به چشم‌پزشک ارجاع می‌دهد.

به خاطر داشته باشید که بسیاری از مشکلات بینایی در صورت تشخیص زودهنگام، قابل درمان یا کنترل هستند. بنابراین اگر هرگونه تغییر غیرعادی در نحوه نگاه کردن، حرکت چشم‌ها یا واکنش نوزاد به نور و اشیای اطراف مشاهده کردید، بهتر است بدون تأخیر با پزشک مشورت کنید.

نشانه‌های اختلال بینایی در نوزاد

تشخیص زودهنگام مشکلات بینایی، نقش مهمی در حفظ سلامت چشم‌ها و رشد طبیعی کودک دارد. از آنجایی که نوزاد نمی‌تواند درباره کیفیت دید خود صحبت کند، والدین باید به علائم و رفتارهای او توجه داشته باشند. برخی نشانه‌ها ممکن است بخشی از روند طبیعی رشد باشند، اما ادامه‌دار بودن یا شدت گرفتن آن‌ها می‌تواند نیاز به بررسی پزشکی داشته باشد. از مهم‌ترین نشانه‌های اختلال بینایی در نوزاد می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• برقرار نکردن تماس چشمی تا حدود ۲ تا ۳ ماهگی
• دنبال نکردن اشیای متحرک با چشم پس از ۳ ماهگی
• انحراف دائمی یا مکرر یکی یا هر دو چشم بعد از ۴ تا ۶ ماهگی
• لرزش یا حرکات غیرطبیعی و مداوم چشم‌ها (نیستاگموس)
• سفید، خاکستری یا کدر دیده شدن مردمک چشم، به‌ویژه در عکس‌هایی که با فلش گرفته می‌شوند.
• حساسیت غیرطبیعی به نور و بستن مداوم چشم‌ها حتی در نور معمولی
• افتادگی شدید پلک که مانع دید طبیعی کودک شود
• آبریزش، ترشح یا قرمزی چشم‌ها که برای چند روز ادامه داشته باشد.
• ناتوانی در تمرکز روی چهره والدین یا اسباب‌بازی‌های نزدیک
• چرخاندن مداوم سر یا استفاده بیشتر از یک چشم هنگام نگاه کردن به اشیا
• واکنش نشان ندادن به تغییرات نور یا محرک‌های بینایی متناسب با سن
• مالیدن مکرر چشم‌ها بدون وجود خواب‌آلودگی یا تحریک ظاهری

وجود یکی از این علائم لزوماً به معنای ابتلای نوزاد به بیماری چشمی نیست، اما اگر این نشانه‌ها ادامه پیدا کنند یا با افزایش سن بهبود نیابند، بهتر است هرچه زودتر توسط پزشک یا چشم‌پزشک کودکان بررسی شوند. به خاطر داشته باشید که بسیاری از اختلالات بینایی مانند تنبلی چشم، آب مروارید مادرزادی، عیوب انکساری یا برخی بیماری‌های شبکیه، در صورت تشخیص و درمان به‌موقع، قابل کنترل هستند. به همین دلیل، معاینات دوره‌ای چشم و توجه والدین به علائم هشداردهنده، نقش مهمی در حفظ سلامت بینایی کودک دارد.

دلایل شایع ضعف بینایی نوزادان

ضعف بینایی در نوزادان می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. برخی از این مشکلات از بدو تولد وجود دارند و برخی دیگر در ماه‌های نخست زندگی یا در روند رشد کودک مشخص می‌شوند. تشخیص زودهنگام علت کاهش بینایی، نقش مهمی در درمان مؤثر و پیشگیری از عوارض دائمی دارد. از شایع‌ترین دلایل ضعف بینایی در نوزادان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• عیوب انکساری چشم: برخی نوزادان با درجاتی از نزدیک‌بینی، دوربینی یا آستیگماتیسم متولد می‌شوند. در بسیاری از موارد این مشکلات خفیف هستند، اما اگر شدید باشند ممکن است نیاز به پیگیری و درمان داشته باشند.
• انحراف چشم (استرابیسم): ناهماهنگی چشم‌ها اگر پس از ۴ تا ۶ ماهگی ادامه پیدا کند، می‌تواند بر رشد طبیعی بینایی تأثیر بگذارد و در صورت درمان نشدن، احتمال بروز تنبلی چشم را افزایش دهد.
• تنبلی چشم (آمبلیوپی): این اختلال زمانی ایجاد می‌شود که یکی از چشم‌ها تصویر واضحی به مغز ارسال نکند. تنبلی چشم معمولاً در اثر انحراف چشم، عیوب انکساری شدید یا برخی بیماری‌های مادرزادی ایجاد می‌شود و هرچه زودتر تشخیص داده شود، درمان آن موفق‌تر خواهد بود.
• آب مروارید مادرزادی: کدر شدن عدسی چشم از بدو تولد یا در ماه‌های ابتدایی زندگی، مانع ورود نور به شبکیه می‌شود و در صورت درمان نشدن می‌تواند باعث کاهش شدید بینایی شود.
• گلوکوم (آب سیاه) مادرزادی: این بیماری نادر با افزایش فشار داخل چشم همراه است و ممکن است علائمی مانند اشک‌ریزش، حساسیت به نور و بزرگ شدن غیرطبیعی چشم‌ها ایجاد کند. گلوکوم مادرزادی نیاز به درمان سریع دارد.
• بیماری‌های شبکیه: برخی اختلالات مادرزادی شبکیه یا مشکلاتی مانند رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) می‌توانند رشد طبیعی بینایی را مختل کنند. نوزادان نارس بیشتر در معرض این بیماری قرار دارند و باید طبق نظر پزشک معاینات تخصصی چشم را انجام دهند.
• عفونت‌های دوران بارداری: برخی عفونت‌ها که مادر در دوران بارداری به آن‌ها مبتلا می‌شود، مانند توکسوپلاسموز، سرخجه یا سیتومگالوویروس (CMV)، می‌توانند بر تکامل چشم و بینایی جنین تأثیر بگذارند.
• عوامل ژنتیکی و ارثی: سابقه خانوادگی بیماری‌هایی مانند تنبلی چشم، انحراف چشم، آب مروارید مادرزادی یا برخی بیماری‌های ارثی شبکیه، احتمال بروز مشکلات بینایی در نوزاد را افزایش می‌دهد.
• آسیب‌های چشمی یا عصبی: در موارد نادر، آسیب‌های وارد شده هنگام تولد یا اختلالات مربوط به عصب بینایی و مغز می‌توانند باعث کاهش قدرت بینایی شوند.

باید توجه داشت که همه نوزادانی که یکی از این عوامل خطر را دارند، دچار ضعف بینایی نمی‌شوند. با این حال، انجام معاینات دوره‌ای و مراجعه به چشم‌پزشک در صورت مشاهده علائم غیرطبیعی، بهترین راه برای تشخیص زودهنگام و حفظ سلامت بینایی کودک است.

علائم کوری چشم نوزاد چیست؟

• علائم وجود مشکل در بینایی نوزادان کوچک‌تر از سه ماه از قرار زیر هستند؛ به یاد داشته باشید که  به طور معمول مشاهده هر کدام از علائم زیر می‌تواند حاکی از بروز مشکلات بینایی در طفل کوچک‌تر از سه ماه باشد:
• اگر چشم‌های نوزاد به طور طبیعی حرکت نمی‌کنند، مثلا مردمک یک چشم به یک سو حرکت می‌کند، اما چشم دیگر ثابت است.
• ظاهر چشم‌ها یکی نیست و یکی از آنها متفاوت از دیگری است و یا ظاهر نرمالی ندارد. ممکن است مردمک یک چشم بزرگ‌تر به نظر برسد و اندازه مردمک‌ها یکسان نباشد.
• اگر ظاهر چشم‌های نوزاد نرمال به نظر نمی‌رسد؛ مثلا حدقه چشم بیرون زده یا تو رفته است.
• نوزاد نسبت به نور، وسایل تزیینی که ممکن است بالا سر او آویزان باشند یا مواردی از این دست توجهی نشان نمی‌دهد.
• یکی از چشمان نوزاد باز نمی‌شود.
• نوزاد به نور حساس است و مدام سعی می‌کند به سمت خلاف نور بچرخد و خود را از نور پنهان می‌کند.
• نوزاد اغلب چشمان خود را ریز می‌کند؛ به خصوص وقتی قرار است روی شی یا چیزی متمرکز شود. در چنین شرایطی ممکن است چهره نوزاد در هم کشیده و عبوس به نظر برسد.
• یک یا هر دو پلک نوزاد افتاده به نظر می‌رسد.
• نوزاد بی‌هیچ دلیل خاصی چشمان را مالش می‌دهد (توجه داشته باشید که این رفتار در نوزادان نشانه خواب‌آلودگی است، پس اگر نوزاد خواب کافی داشته اما باز چشمان خود را مالش می‌دهد باید آن را علامتی برای بروز مشکل قلمداد کرد).
• یکی از چشم‌های کودک هیچ وقت باز نمی‌شود؛ یا این که نوزاد موقع بیدار شدن از خواب قادر نیست هر دو پلک خود را از هم بگشاید.
• اگر از چشم نوزاد موادی ترشح می‌شود و یا ریزش اشک دارد.
• اگر چشمان نوزاد ابری به نظر می‌رسد. ابری بودن چشمان نوزاد به مفهوم وجود ماده‌ای به رنگ سفید، سفید مایل به خاکستری یا زرد است که مانند هاله‌ای روی مردمک چشم نوزاد را فرا گرفته است.

*آبریزش چشم نوزاد | علت و درمان آبریزش چشم در نوزادان

رنگ چشم نوزاد چگونه باید باشد؟

رنگ چشم نوزادان در روزهای ابتدایی تولد ، تقریبا متمایل به رنگ خاکستری است؛ اما خیلی زود رنگ چشم نوزاد تغییر کرده و تیره می‌شود. عنبیه یا در واقع پرده رنگی داخل چشم که محل ورود نور به چشم است و در مرکز مردمک چشم واقع شده است، در حالت طبیعی در روزهای آغازین تولد ، عاری از تجمع رنگدانه بوده یا به میزان بسیار ناچیزی رنگدانه دارد؛ این مسئله سبب می شود که لایه خلفی عنبیه از میان لایه قدامی با حداقل رنگدانه ظاهر شده و رنگ خاکستری داشته یاشد. اگرچه ایجاد رنگدانه در بخش قدامی عنبیه، به سرعت اتفاق افتاده و رنگ اصلی چشم طی حداکثر دو ماه ابتدایی تولد مشخص می‌شود؛ اما باید توجه داشت که تا سن دو سالگی کودک ، افزایش پیگمان‌ها (رنگدانه‌ها) تداوم داشته و لذا این امر می‌تواند سبب تغییرات رنگ چشم نوزاد طی ماه های بعدی یا حتی در برخی موارد طی سال دوم زندگی او شود.

باید بدانید که هر قدر تجمع رنگدانه در عنبیه چشم بیشتر باشد؛ رنگ چشم تیره‌تر خواهد شد. وجود رنگدانه یا به عبارتی پیگمان در عنبیه، بیانگر سلامت چشم‌ها است. چنانچه این رنگدانه‌ها طی هفته‌های ابتدایی تولد نوزاد وجود نداشته باشد یا تکمیل نشده باشند، نشان‌دهنده نوعی بیماری تحت عنوان آلبینیسم است. به افراد مبتلا به بیماری آلبینیسم در اصطلاح عامیانه، زال نیز گفته می‌شود. لازم به ذکر است که در بعضی موارد ، این بیماری صرفا به چشم‌ها محدود شده و سبب بروز اختلالاتی در سیستم بینایی می‌شود.

بد نیست این نکته را نیز بدانید که موقعیت اقلیمی و جغرافیایی اعم از وسعت نور محیط می‌توانند بر روی ساخت رنگدانه و رنگ چشم اثر بگذارند و باعث تغییرات رنگ چشم نوزاد شود؛ لذا همانگونه که قرارگیری کودک در فضاهای باز و معرض آفتاب می ‌واند بر روی رنگ پوست تاثیر بگذارد به همان میزان می‌تواند بر روی رنگدانه چشم هم اثر کند.

بینایی نوزاد نارس

یک نوزاد نارس با وزن کم (حدود ۱۵۰۰گرم و سن کمتر از ۷ماه جنینی) حتما باید به وسیله چشم پزشک متخصص بررسی شود، زیرا تکامل شبکیه تا تولد کامل نیست و تولد زودرس باعث تشکیل بافت‌ها و عروق غیرطبیعی در سطح شبکیه می‌شود که نهایتا می‌تواند به خون ریزی و کنده شدن شبکیه منجر شود. البته توسط درمان لیزری می‌توان از این گونه عوارض جلوگیری کرد. والدین باید به هر عارضه و هر نوع امر غیرطبیعی در چشم‌های نوزاد و فرزند خود توجهی خاص و دقیق داشته باشند، زیرا اکثر این عوامل در صورت تشخیص به موقع قابل پیشگیری و حتی درمان است.

* بینایی سنجی نوزادان نارس چگونه است؟ 

نکات پایانی

اینکه دقیقا چشم نوزاد از کی مبیند پاسخ متفاوتی می‌تواند داشته باشد. سن نوزاد در توانایی بینایی تاثیر مستقیم دارد. درست برعکس حس شنوایی کودک که در پایان ماه اول زندگی در خارج از رحم کاملا رشد یافته است، حس بینایی در کودکان شیرخوار به تدریج و در طول شش تا هشت ماه تکامل پیدا می‌کند. سیر تکامل بینایی یک نوزاد تازه متولد شده سیری صعودی و سریع دارد. در عین حال انجام تست‌های بینایی سنجی برای اطمینان از وضعیت بینایی نوزاد اهمیت زیادی دارد.

منبع :

AAP (American Academy of Pediatrics)