دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب یا راش پوستی

شهریور ۹۹ | زمان مطالعه : ۹ دقیقه
دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب

دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب یا همان راش و بثورات پوستی از علائم شایع کودکان مراجعه‌کننده به مطب پزشکان و بخش اورژانس است. تظاهرات پوستی ممکن است تنها سرنخ یک بیماری عفونی مسری و یا نشانه‌های اولیه یک بیماری تهدید‌کننده زندگی باشند. اگرچه بیشتر دانه‌های قرمز ویروسی هستند. اما برخی نقطه‌های ریز قرمز روی پوست کودک می‌تواند به علت بیماری‌های جدی سیستم ایمنی یا مشکلات انعقادی باشد. شاید لکه‌های قرمز روی پوست کودک به علت کهیر آلرژیک و شوک آنافیلاکسی باشد. پس برای تشخیص نهایی علت دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب باید به پزشک مراجعه کنید. آگاهی نسبت به بیماری‌هایی عفونی که با تب و راش همراه هستند‌ بسیار کمک‌کننده است.

راش یا دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب

راش یا بثورات پوستی تغییری در رنگ، ظاهر و بافت بخشی از پوست بدن است. این دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب ممکن است محدود باشند یا کل بدن را درگیر کنند. گاهی راش‌های پوستی با علائم دیگری همانند تب، تاول و گرمی پوست همراه هستند.

باید بدانید که بیان اطلاعات صحیح درباره موارد زیر به پزشک، به تشخیص درست بیماری کودک شما بسیار کمک می-کند:

  • سن کودک
  • زمان بروز علائم، توصیف دقیق ظاهر آن‌ها برای پزشک و دقت به همزمانی علائم با هم یا ترتیب بروز آن‌ها.
  • محل زندگی کودک (مهد کودک و مدرسه) و وضعیت سلامت کسانی که کودک با آنها در تماس است.
  • قرار گرفتن در معرض حشرات (به ویژه کنه‌ها و پشه‌ها) و حیوانات (اعم از وحشی و خانگی)
  • دارو‌هایی که کودک مصرف می‌کند.
  • وضعیت واکسیناسیون کودک و سابقه واکسیناسیون اخیر
  • وضعیت سیستم ایمنی کودک و بیماری‌هایی که در گذشته به آنها مبتلا شده است.

چه بیماری‌هایی با تب و راش همراه هستند؟

معمولا همراهی دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب می‌تواند نشان‌دهنده یکی از شش بیماری زیر باشد. این بیماری‌ها در ادامه با جزئیات معرفی خواهند‌شد. 

  • سرخک (Rubella/Measles)
  • سرخجه (سرخک سه‌روزه یا سرخک آلمانی)
  • روزئولا انفانتوم (اگزانتم سوبیتوم)
  • ارتیم عفونی (بیماری پنجم)
  • آبله مرغان و زونا 
  • بیماری دست
  • بیماری دست، پا و دهان

نحوه توزیع، زمان ایجاد و نمای ظاهری این دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب می‌تواند سرنخ‌های تشخیصی مهمی را در اختیار پزشک قرار دهد.

راش یا دانه‌های قرمز روی پوست

سرخک (Rubella/Measles) و دانه‌های قرمز پوستی کودک

سرخک یک بیماری بسیار مسری است که تنها انسان‌ها به آن مبتلا می‌شوند. ویروس سرخک مجاری تنفسی فوقانی (بخش‌هایی از دستگاه تنفس که خارج از قفسه سینه قرار دارند؛ شامل  بینی، سینوس‌های اطراف بینی، حلق و بخشی از حنجره) را درگیر می‌کند. به علت واکسیناسیون گسترده، شیوع این بیماری به شدت کاهش یافته‌است.

عامل ایجاد بیماری سرخک

ویروس سرخک، ویروسی RNA دار از خانواده پارامیکسوویروس‌ها است.

روش و زمان انتقال بیماری سرخک

سرخک از راه قطرات بزرگ خارج‌شده از مجاری تنفسی فوقانی به دنبال سرفه و عطسه منتقل می‌شود. سرایت بیماری از افراد مبتلا، از 1 تا 2 روز قبل از بروز علائم (حدود 5 روز قبل از شروع راش) تا 4 روز بعد از بروز راش است. افراد بیماری که دارای نقص سیستم ایمنی هستند تا مدت طولانی‌تری می‌توانند ویروس سرخک را منتشر کنند.

تظاهرات بالینی بیماری سرخک

 سیر بالینی عفونت سرخک به 4 مرحله تقسیم می‌شود:

  • نهفتگی: از زمان تماس با عامل بیماری‌زا تا زمان بروز علائم، دوره نهفتگی بیماری نامیده می‌شود. دوره کمون در بیماری سرخک 6 تا 21 روز و بطور میانگین 13روز است.
  • پرودرمال (پیش‌درآمد): در این دوره 2 تا 4 روزه، علائمی مانند تب، بی‌حالی و بی‌اشتهایی ایجاد می‌شود. این مرحله در ادامه با سرفه، آبریزش بینی نوزاد، قرمزی چشم و لکه‌های سفید- خاکستری و شن مانند روی مخاط دهان (که در پزشکی لکه-های اختصاصی کوپلیک خوانده‌ می‌شوند) ظاهر می‌شود. گاهی این دوره از بیماری تا 8 روز هم طول می‌کشد.
  • اگزانتوماتو (راش): معمولا 2 تا 4 روز بعد از شروع تب، راش‌ها به صورت لکه‌های قرمز، ابتدا از صورت (اغلب در بالای خط رویش مو) شروع ‌شده و تدریجاً ظرف 24 ساعت، کل بدن را فرا‌ می‌گیرد. راش‌ها به صورت دانه‌های قرمز بوده و به همان ترتیب و سرعتی که ایجاد شده‌اند، از بین می‌روند؛ بدین معنی که ابتدا دانه‌های قرمز صورت و بعد گردن از بین رفته و سپس دانه‌های قرمز روی شکم و نهایتا راش‌های دست و پا از بین می‌روند. با ناپدید‌شدن راش یک تغییر رنگ و پوسته-ریزی به جای آن به وجود می‌آید. راش‌ها‌ عموما روز هفتم بعد از شروع علائم، شروع به از بین رفتن می‌کنند.

نکته: از علائم دیگری که خصوصا می‌تواند 2 تا 3 روز بعد از بروز دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب با آن همراهی داشته‌ باشد، تب بسیار بالا، سرفه، قرمزی چشم‌ها و بزرگی گره‌های لنفاوی است.

  • نقاهت: سرفه می‌تواند 1 تا 2 هفته بعد از بیماری هم ادامه داشته باشد.

درمان سرخک

سرخک به داروی اختصاصی برای درمان نیاز ندارد. درمان آن شامل مراقبت‌های حمایتی مانند تامین مایعات کافی و استفاده از تب‌‌بر‌ها است. سازمان جهانی بهداشت دو روز استفاده از ویتامین A را برای تمام کودکان مبتلا به سرخک توصیه نموده است.

واکسن سرخک

 واکسن بیماری سرخک، به صورت واکسن MMR است. طبق برنامه واکسیناسیون کشوری، دوز اول واکسن MMR در سن 12 ماهگی و دوز دوم آن در سن 18 ماهگی تجویز می‌شود. پس از واکسیناسیون، برخی واکنش‌ها مانند تب، درد و تورم در محل تزریق و بی‌قراری کودک شایع است. در مواردی که درمحل تزریق واکسن، تورم و قرمزی وجود داشته باشد، قراردادن پارچه سرد، مرطوب و تمیز در محل می‌تواند درکاهش درد موثر باشد. توجه داشته‌باشید که در صورت بروز دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب بعد از واکسن سه‌گانه به پزشک مراجعه کنید. این نکته در ارتباط با همه‌ی واکسن-هایی که در ادامه می‌آیند نیز صدق می‌کند.

عوارض سرخک

 شایع‌ترین عارضه بیماری سرخک، عفونت گوش میانی است. گاهی این بیماری در کودکانی با نقض سیستم ایمنی زمینه-ای، با عفونت باکتریایی همراه‌ شده که بسیار خطرناک و کشنده است. همچنین گاهی در بعضی کودکان، سرخک باعث التهاب مغزی و تغییرات رفتاری و هوشی در کودک می‌شود.

سرخک و دانه‌های قرمز پوستی کودک

سرخجه (Rubella) و دانه‌های قرمز پوستی کودک

سرخجه به سرخک آلمانی یا سرخک سه‌روزه معروف است. تنها انسان‌ها به آن مبتلا می‌شوند و این ویروس با حمله به سلول‌های پوششی مجاری تنفسی، وارد بدن شده و درخون جریان می‌یابد. ابتلا مادر به سرخجه، خصوصا در سه ماهه اول بارداری در بیشتر از 90% موارد، منجر به سندرم سرخجه مادرزادی می‌شود. این سندرم می‌تواند عوارض چشمگیری در چشم، قلب و سیستم عصبی کودک بگذارد. همچنین شیرخواران با سندرم سرخجه مادرزادی ممکن است به مدت 1 سال بعد از تولد، ناقل ویروس باشند.

عامل ایجاد بیماری سرخجه

ویروس سرخجه، ویروسی RNA دار از خانواده توگا ویروس‌ها است.

روش و زمان انتقال بیماری سرخجه 

سرخجه از راه قطرات بزرگ جدا‌شده از مجاری تنفسی منتقل شده و در مخاط حلق و بینی و همچنین در گره‌های لنفاوی مستقر می‌شود. بیشترین زمان سرایت ویروس سرخجه، از 2روز قبل تا 7-5 روز بعد از بروز دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب است.

تظاهرات بالینی بیماری سرخجه

  • دوره نهفتگی در بیماری سرخجه 14 تا 18روز است. پخش ویروس در بدن از راه خون، 5 تا 7 روز بعد از استقرار ویروس صورت می‌گیرد. 
  • پس از آن بیماری وارد مرحله پرودرمال (پیش‌درآمد) می‌شود. در این دوره که معمولا کوتاه بوده و از نظر پنهان می‌ماند؛ علائمی همانند تب خفیف، گلودرد، چشم‌های قرمز با یا بدون درد، سردرد، بی‌حالی، بی‌اشتهایی و بزرگی گره‌های لنفاوی در پشت گوش و جلوی گردن ممکن است بروز پیدا کند. 

بنابراین اولین تظاهر سرخجه در کودکان معمولا با راش و دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب است. راش‌ها ابتدا در صورت و گردن و به صورت نامنظم، کوچک و صورتی رنگ هستند. این راش‌ها کم‌کم به هم می‌پیوندند و بقیه قسمت‌های پوست را هم درگیر می‌کنند. راش‌ها معمولا همزمان همه بدن را درگیر نمی‌کنند، بلکه راش‌های صورت از بین رفته و راش‌های روی شکم یا لکه‌های قرمز روی پا ظاهر می‌شوند. راش‌ها به صورت لکه‌های قرمز بروز پیدا می‌کنند و میزان راش در سرخجه نسبت به سرخک کمتر است. دوره راش 3 روز است و معمولا بدون پوسته‌ریزی بهبود می‌یابد.

درمان سرخجه

 سرخجه به داروی اختصاصی برای درمان نیاز ندارد. درمان آن شامل مراقبت‌های حمایتی شامل تامین مایعات کافی و استفاده از تب‌‌برها است. در برخی موارد ممکن است پزشک متخصص برای رفع برخی علائم کودک دارو‌های دیگری نیز تجویز کند.

واکسن سرخجه 

واکسن بیماری سرخجه، به صورت واکسن MMR است. طبق برنامه واکسیناسیون کشوری، دوز اول واکسن MMR در سن 12 ماهگی و دوز دوم آن در سن 18 ماهگی تجویز می‌شود.

نکته: عفونت بعد از تولد با سرخجه پیش‌آگهی بسیار خوبی دارد.

سرخجه و دانه‌های قرمز پوستی کودک

روزئولا اینفانتوم (اگزانتم سوبیتوم) و دانه‌های قرمز پوستی کودک

روزئولا اینفانتوم یا بیماری ششم، یک بیماری همه‌گیر در دوره شیرخوارگی است. معمولا در روزئولا دانه‌های قرمز و تب همزمان و دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب دیده نمی‌شوند.

عامل ایجاد بیماری ششم

هرپس ویروس انسانی 6 و هرپس ویروس 7. در تمام کودکان عفونت با هرپس ویروس انسانی به دنبال از دست دادن آنتی‌بادی‌های شیرخوارگی در 6 ماه اول زندگی رخ می‌دهد. 95 % کودکان به این ویروس در دو سال اول زندگی مبتلا می-شوند و اوج زمان ابتلای آنها در 9-6 ماه اول زندگی است؛ این ویروس از عمده علل بیماری‌های حاد تب‌دار در شیرخواران (کودکان زیر 2 سال) است. عفونت با هرپس ویروس 7 نیز شایع است اما در سنین دیرتری از زندگی رخ داده و تعداد کمتری از کودکان را درگیر می‌کند.

روش انتقال بیماری ششم

 داده‌های پژوهشی نشان می‌دهند که کودکان ویروسِ عامل بیماری را از راه بزاق و قطرات تنفسی، از بزرگسالانی دریافت می‌کنند که صرفاً ناقل بیماری بوده و خود علائم بیماری را بروز نمی‌دهند.

تظاهرات بالینی بیماری ششم

روزئولا اینفانتوم یک بیماری حاد و خود ‌محدود‌شونده در دوران کودکی و شیر‌خوارگی است. یعنی سیر بیماری خودبه‌خود متوقف شده و بهبودی حاصل می‌شود. مشخصه اصلی این بیماری تب ناگهانی و بالا بوده که ممکن است با بدخلقی کودک همراه باشد. تب به دو حالت کاهش می‌یابد:

  • ناگهانی: تب معمولا به صورت ناگهانی و بعد از 72 ساعت کاهش می‌یابد.
  • به تدریج: تب به آرامی و در طی 24 ساعت فروکش می‌کند؛ در این حالت همراه با بروز راشِ صورتی کم‌رنگ یا به رنگ گل رز، بدون خارش، به اندازه 3-2 میلی‌متر و در تنه است. راش گاهی 3-1 روز می‌ماند اما اغلب فقط برای چند‌ ساعت باقی‌مانده و سریعا محو می‌شود. راش‌ در این بیماری از تنه شروع می‌شود و بعد به صورت، دست و پا می‌رسد. 

تب بالا شایع‌ترین نشانه همراه این بیماری‌ است. سایر نشانه‌های همراه بیماری شامل گرفتگی مختصر حلق، گرفتگی بینی و سرفه است که روش‌هایی برای درمان گرفتگی بینی در کودکان وجود دارد. در بعضی موارد، تب بالا در این بیماری می‌تواند به تشنج منجر شود.

درمان بیماری ششم 

بیماری ششم به داروی اختصاصی برای درمان نیاز ندارد. درمان آن شامل مراقبت‌های حمایتی شامل تامین مایعات کافی و استفاده از تب‌‌برها است. در کودکانی با نقص ایمنی درمان اختصاصی ضد ویروسی زیرنظر پزشک متخصص شروع می-شود.

نکته: این بیماری پیش‌آگهی بسیار خوبی دارد.

 بیماری ششم و دانه‌ای قرمز پوستی نوزاد

اریتم عفونی (بیماری پنجم) و دانه‌های قرمز پوستی کودک

اریتم عفونی که با اسامی دیگری از جمله پوست‌سرخ عفونی، گونه سیلی‌ خورده و بیماری پنجم شناخته می‌شود. اریتم عفونی یک بیماری شایع است که درحدود 35-15% افراد 5 تا 18 ساله دیده‌ می‌شود.

عامل ایجاد بیماری پنجم

 پاروویروس انسانی ب 19 که یک ویروس DNA دار تک رشته‌ای است. این ویروس به سلو‌ل‌های بنیادی سازنده‌ی گلبول‌های قرمز حمله می‌کند.

روش و زمان انتقال بیماری پنجم

همه‌گیری این بیماری معمولا در فصل بهار رخ می‌هد. انتقال این ویروس توسط ترشحات تنفسی و همچنین با واسطه تزریق فرآورده‌های خونی رخ می‌دهد.

تظاهرات بالینی بیماری پنجم

 پس از یک دوره نهفتگی که معمولا بین 4 تا 14 روز است و به‌ ندرت ممکن است 21 روز هم طول بکشد؛ عفونت معمولا با یک ناخوشی خفیف و غیر اختصاصی به همراه تب، بی‌حالی، درد عضلانی، سردرد شروع می‌شود. در برخی موارد، در حدود 7 تا 10 روز بعد از این علائم، یک راش مشخص ایجاد می‌شود. این راش و دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب در سه مرحله مشخص می‌گردد:

  • مرحله اول با گونه‌های قرمز رنگ موسوم به راش «گونه سیلی خورده» و رنگ‌پریدگی اطراف دهان خود را نشان می‌دهد.
  • مرحله دوم خود را 1تا 4 روز بعد و با راش در تنه و سپس دست و پا و به صورت قرینه نشان می‌دهد
  • در مرحله سوم، این راش‌ها پس از مدتی از مرکز شروع به ناپدید شدن کرده و جای آن یک راش مشبک و پراکنده می-گیرد که 2 تا 40 روز (به طور متوسط11 روز) طول می‌کشد. این راش‌ها ممکن است خارش داشته باشند اما پوسته‌ریزی ندارند. گاهی راش‌ها بعد از حمام، ورزش و با خاراندن دوباره تشدید می‌شوند.

افراد نوجوان و بزرگسال ممکن است علائم دیگری از جمله درد عضلانی، درد شدید مفاصل، سردرد، آبریزش بینی و مشکلات گوارشی را تجربه کنند.

درمان بیماری پنجم

بیماری پنجم به داروی اختصاصی برای درمان نیاز ندارد. درمان آن شامل مراقبت‌های حمایتی شامل تامین مایعات کافی و استفاده از تب‌ برها است؛ مگر کودک دارای بیماری زمینه‌ای دیگری همانند بیماری در گلبول‌های قرمز خود باشد که پزشک متخصص شیوه درمانی دیگری اتخاذ خواهد کرد.

نکته: این بیماری پیش‌آگهی بسیار خوبی دارد اما در کودکانی که دارای اختلالاتی در گلبول‌های قرمز خود هستند (همانند بیماری آنمی همولیتیک) می‌تواند خطرساز باشد. بیماری در زمان بروز راش و دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب مسری نبوده و نیازی به غیبت در مدرسه نیست. شستشوی دست‌ها و رعایت بهداشت، یک شیوه موثر در کاهش انتقال بیماری است.

بیماری پنجم و دانه‌های قرمز پوستی کودک

آبله مرغان و زونا با دانه‌های قرمز پوستی کودک

آبله ‌مرغان یا ویریسلا (Chicken Pox) و زونا یا زوستر(Shingles) بیماری‌های مسری هستندکه تنها انسان‌ها به آن مبتلا می‌شوند.

عامل ایجاد بیماری آبله مرغان 

ویروس واریسلازوستر (VZV) یک ویروس DNAدار دو رشته‌ای و ار خانواده هرپس ویروس‌ها است.

روش انتقال بیماری

 این ویروس از راه تماس، قطرات مجاری تنفسی و هوا منتقل می‌شود. افراد حساس از راه ملتحمه چشم یا مجاری تنفسی مبتلا می‌شوند. ویروس در مجاری تنفسی فوقانی مستقر شده و تکثیر می‌یابد. این ویروس توسط خون در بدن منتشر شده و در کبد، طحال، گره‌های لنفاوی و سایر اعضای بدن مستقر می‌شود. بعد از این مرحله و با گسترش دوباره ویروس، یک عفونت پوستی با راش‌های وزیکولار (دانه‌های قرمز روی پوست کودک همراه خارش، کوچک و حاوی مایع) ایجاد می‌شود. بعد از بهبودی آبله‌ مرغان ویروس در بدن نهفته (غیرفعال) می‌ماند و اگر دوباره فعال شود، زونا (زوستر) تظاهر می‌یابد. این بیماری بین افراد حساس شدیداً مسری بوده و دوره سرایت از 2 روز قبل تا 7 روز بعد از شروع راش‌ها است.

تظاهرات بالینی بیمار آبله مرغان

دوره نهفتگی معمولا بین 16-14روز است و گاهی تا 21روز طول می‌کشد. در آبله مرغان، علائم پرودرمال شامل تب، ضعف و بی‌اشتهایی یه روز قبل از پدیدار شدن راش‌ها ظاهر می‌شوند. راش‌ها ابتدا به صورت دانه‌های قرمز و مسطح بوده که سریعا به سمت ضایعاتی بیضی‌ شکل و قطره اشکی که حاوی مایع است پیشرفت می‌کنند. مایع موجود در جوش آبله مرغان ابتدا شفاف بوده و بعد از مدتی کدر می‌شوند. تاول‌های قرمز روی پوست کودک بعد از مدتی زخمی شده، دلمه می-بندند و سپس بهبود می‌یابند. موارد تاولی جدید ابتدا روی تنه و سپس به صورت دانه‌های قرمز روی سر و صورت ایجاد می‌شود. دانه‌های قرمز روی ساق پا و دست با شیوع کمتری پدید‌ می‌آیند. توجه داشته باشد که بثورات پوستی مختلف گفته ‌شده می‌توانند با‌ هم و همزمان در قسمت‌های مختلف بدن تظاهر یابند. گاهی دانه‌های قرمز روی زبان و داخل دهان ایجاد می‌شوند. 

در زونا، علائم پرودرمال شامل درد شدید، موضعی و پایدار و حساسیت در یک سمت بدن به همراه ضعف و تب است. ضایعات پوستی ابتدا مسطح بوده و سپس سریعا به راش برجسته با خارش و حاوی مایع تبدیل می‌شوند. بیشتر درگیری در نواحی سینه‌ای و کمری است.

درمان آبله مرغان

درمان بیماری شامل تب‌‌برها غیر ازآسپرین، حمام آب سرد و رعایت دقیق بهداشت است. استفاده از دارو‌های ضد‌ویروسی خاص بیماری بر اساس سن، عوامل خطر مطرح برای بیمار و ... با تجویز پزشک متخصص صورت می‌گیرد.

عوارض آبله مرغان

شایع‌ترین عارضه بیماری، ایجاد عفونت مجدد درکودک با عوامل باکتریایی است که با خطر ابتلا به عفونت ریه در کودکانی با نقص زمینه‌ای سیستم ایمنی همراه است. از سایر عوارض آن می‌توان به عفونت مغزی و سایر بیماری‌های سیستم عصبی مانند گیلن‌باره اشاره کرد. توجه داشته باشد که ابتلای مادر به آبله مرغان و نه زونا، که در بازه زمانی 5 روز قبل تا 2 روز بعد از زایمان بروز یافته، می‌تواند باعث انتقال عفونت به جنین شده و این نوزادان باید هر چه سریع‌تر با داروی‌خاص این بیماری (تزریق آنتی‌بادی اختصاصی) درمان شوند.

واکسن آبله مرغان 

واكسن آبله مرغان، ويروسي زنده ضعيف‌شده است كه دربالغین و کودکان از سن 12ماه به بالا قابل استفاده است. هر سال گروه‌هاي هدف نيازمند واكسيناسيون از طرف وزارت بهداشت تعیین و ابلاغ می‌گردند ولي بطور كلي این واکسن برای همه کودکان و طبق برنامه واکسیناسیون کشوری استفاده نمی‌شود.

پیش آگهی بیماری خوب است و فقط در کودکانی که دارای نقص‌ زمینه‌ای سیستم ایمنی هستند، می‌تواند خطرساز باشد.

نکته: بیماری زونا در کودکان بسیار کمتر از افراد مسن رخ می‌دهد و اگر هم رخ دهد معمولا خفیف‌تر است.

آبله مرغان و زونا با دانه‌های قرمز پوستی کودک

بیماری دست، پا و دهان

بیماری دست، پا و دهان یک بیماری ویروسی نسبتاً شایع در بین کودکان است. این بیماری نیز با تب و دانه‌‎های قرمز روی دست و پا و دانه‌های قرمز روی پوست کودک بعد از تب همراه است. برای مطالعه بیشتر در ارتباط با بیماری دست، پا و دهان به این مطلب مراجعه کنید.