عفونت ادراری نوزادان | علائم، علل و درمان آن

مرداد ۹۹ | زمان مطالعه : ۹ دقیقه
عفونت ادراری نوزادان

ممکن است عفونت ادراری نوزادان و کودکان دور از ذهن به نظر برسد. اما بهتر است بدانید عفونت ادراری افراد را در سنین مختلف درگیر می‌کند و فقط مختص بزرگسالان نیست. طبق آمار حدود دو درصد از پسران و حدود هشت درصد از دختران در کودکی عفونت ادراری را تجربه می‌کنند. عفونت دستگاه ادراری ممکن است هر جایی از مسیر ادراری، از کلیه تا مجرای خروج ادرار را درگیر کند. ارگانیسم‌های مختلفی موجب عفونت ادراری نوزادان و کودکان می‌شوند. رایج‌ترین ارگانیسم مولد عفونت ادراری باکتری ای کلای است. باکتری‌های دیگر مثل پروتئوس، استافیلوکوک و انتروکوک نقش کمتری در ایجاد عفونت ادراری دارند. در مقالۀ زیر مواردی مثل علائم عفونت ادراری نوزاد، علل عفونت ادراری و درمان عفونت ادراری کودکان را بررسی می‌کنیم.

انواع عفونت ادراری در نوزادان

معمولا عفونت ادراری نوزادان بر اساس محل درگیری به دو دسته تقسیم می‌شود:

عفونت ادراری تحتانی یا عفونت مثانه و مجرای ادراری 

به عفونت مثانه سیستیت و به عفونت مجرای خروجی ادرار اورتریت نیز می‌گویند. این عفونت‌ها معمولا با تب و درد زیادی همراه نیستد. بیشتر علائم ادراری مانند سوزش ادرار، تکرر ادرار و بی‌اختیاری ادرار رخ می‌دهد. در نوزادان و کودکان کم‌سن علائم به صورت ناخوشی، کم اشتهایی و گریه بیش‌ازحد خود را نشان می‌دهد. عفونت مثانه و مجاری ادرار نسبت به عفونت کلیه رایج‌تر بوده و درمان آسان‌تری هم دارد. 

عفونت ادراری فوقانی یا عفونت کلیه

عفونت کلیه یا پیلونفریت مشکل جدی‌تری است. عفونت کلیه کودکان نیاز به بررسی و درمان فوری دارد. این بیماری با علائم شدیدتری مانند تب و لرز، درد شکم، پهلو و پشت، خستگی شدید، تهوع، اسهال، زردی، احتباس ادراری و هیدرونفروز (حرکت ادرار به سمت بالای مجرای ادرار) همراه است.

انواع عفونت ادراری در نوزادان

علائم عفونت ادراری نوزادان

نوزادان مانند بزرگسالان نمی‌توانند علائم و مشکلات خود را بیان کنند. این موضوع تشخیص عفونت را در نوزادان نسبت به کودکان بزرگ‌تر اندکی سخت می‌کند. به طور مثال در عفونت ادراری نوزاد یک ماهه ممکن است علامت ادراری مشخصی دیده نشود. علائم رایج در عفونت ادراری نوزادان کاهش وزن، تب، کم غذا خوردن و کاهش اشتها، شل شدن مدفوع، مدفوع زیاد کودکان و اسهال، بی‌حالی و خواب آلودگی، درد شکم، تهوع، گریه و بی‌قراری هستند. به همین دلیل توجه به تغییرات کودک برای والدین بسیار سودمند است. علائمی که در عفونت ادراری نوزادان بیشتر مشاهده می‌شوند در این قسمت مطرح می‌شوند. 

1. عفونت ادراری و تب

یکی از رایج‌ترین علائم در عفونت ادراری تب است. هنگامی که نوزاد شما تب داشت و هیچ دلیل دیگری برایش پیدا نشد، باید به عفونت ادراری شک کنید. 

2. درد 

در عفونت ادراری کودکان درد شکم و پهلو و درد هنگام دفع ادرار مشاهده می‌شود. این مشکل در کودکان بزرگ‌تر بیشتر بیان می‌شود. هرچه عفونت قسمت‌های بالاتری را درگیر کرده باشد درد بیشتری مشاهده می‌شود.

3. علائم ادراری

علائمی مانند سوزش ادرار، سخت ادرار کردن، وجود خون در ادرار، ادرار کف‌آلود، بی‌اختیاری ادرار و بیدار شدن از خواب شب برای دفع ادرار در عفونت ادراری نوزادان و کودکان دیده می‌شوند.

4. تغییرات پوشک کودک

هر گونه تغییر رنگ در ادرار به رنگ سبز یا قرمز ممکن است به علت وجود باکتری و خون در ادرار نوزاد باشد. همچنین بوی بد پوشک ممکن است به علت عفونت ادراری نوزادان باشد. ممکن است به علت وجود چرک و باکتری در ادرار، ادرار به رنگ تیره و به‌صورت غیرشفاف دیده شود.

در نوزادان نارس ابتلا به عفونت ادراری با علائمی مثل آپنه یا قطع تنفس، لتارژی یا بی‌حالی و خواب آلودگی، کاهش ضربان قلب، افزایش تنفس، شلی بدن و عدم تحمل غذا همراه است.

علت‌های عفونت ادراری نوزادان و کودکان

عفونت ادراری نوزادان و کودکان به دنبال ورود باکتری‌هایی مانند ای کلای به دستگاه ادراری رخ می‌دهد. برخی از کودکان به علت اختلالات مادرزادی یا اکتسابی دستگاه ادراری، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به عفونت هستند. برای درمان صحیح و جلوگیری از عود عفونت ادراری، باید علت دقیق بیماری مشخص باشد. در این‌جا به برخی از این دلایل اشاره می‌کنیم. 

عدم رعایت مسائل بهداشتی

مسائل بهداشتی در ابتلا به عفونت ادراری نوزادان و کودکان نقش مهمی دارد. به طور مثال اگر شستن دستگاه تناسلی نوزاد دختر از عقب به جلو انجام شود، باکتری‌های ناحیۀ مقعد به قسمت مجرای ادراری منتقل می‌کند. این کار ممکن است باعث عفونت ادراری نوزاد دختر بشود. به صورت طبیعی در ناحیۀ مقعد باکتری‌های زیادی وجود دارند. با هر بار دفع مدفوع باکتری‌های زیادی از این ناحیه خارج می‌شوند. به دلیل نزدیکی مجرای خروج ادرار به مقعد،مخصوصا در دخترها، بسیاری از این باکتری‌ها می‌توانند به مجرای ادراری منتقل شوند و ایجاد بیماری کنند. همچنین عفونت ادراری نوزاد دختر ممکن است به علت باکتری‌های ناحیۀ واژن نیز اتفاق بیفتد. استفاده بیش‌ازحد از صابون‌های معطر در حمام و پوشیدن لباس زیر تنگ ممکن است موجب بروز عفونت ادراری در کودکان دختر شود.

اختلالات دستگاه ادراری

اختلالات ساختار دستگاه ادراری که مانع از تخلیۀ درست مثانه می‌شوند، خطر عفونت ادراری را بالا می‌برند. به طور مثال ریفلاکس یا برگشت ادرار از مثانه به حالب‌ها و PUV یا دریچۀ پیشابراه خلفی پسرها باعث عفونت ادراری نوزادان و کودکان می‌شود.

مشکلات مغزی عصبی

هیدروسفالی، میلومننگوسل و آسیب طناب نخاعی در تخلیۀ صحیح مثانه اختلال ایجاد می‌کنند. عدم تخلیۀ منظم مثانه خطر ابتلا به عفونت ادراری را بالا می‌برد.

یبوست و عفونت ادراری

 در مواردی که به صورت مزمن کودک دچار یبوست باشد، مدفوعی که در روده مانده به مثانه فشار می‌آورد. این باعث می‌شود دفع ادرار از مثانه به خوبی صورت نگیرد و خطر ابتلا به عفونت ادراری را افزایش دهد. زور زدن بیش‌ازحد نیز می‌تواند به مثانه فشار بیاورد و باعث رفلاکس ادرار به حالب‌ها و ورود باکتری به دستگاه ادراری شود.

سابقۀ خانوادگی

 ابتلا به عفونت مکرر دستگاه ادراری باعث افزایش خطر عفونت ادراری نوزادان و کودکان می‌شود. عفونت ادراری در دوره بارداری مادر می‌تواند موجب زایمان زودرس و تولد نوزاد با وزن پایین شود. اما تاثیری در ابتلای کودک به عفونت ادراری ندارد.

در کودانی که مایعات کافی مصرف نمی‌کنند و دفع ادرار کافی ندارند خطر ابتلا به عفونت ادراری بیشتر از سایرین است.

در دورۀ نوزادی و قبل از یک ماهگی ممکن است ابتلا به عفونت ادراری در نوزادان پسر اندکی بیشتر باشد. این خطر در نوزادانی که ختنه نشده‌اند اندکی بالاتر است.

روش‌های تشخیص عفونت ادراری در نوزاد

در صورت بی‌توجهی به عفونت ادراری، ممکن است عوارض نامطلوبی بر سراسر بدن بگذارد. به همین دلیل در صورتی که علائم مشکوک به عفونت ادراری مشاهده کردید، حتما به پزشک مراجعه کنید تا تشخیص را قطعی کند. پزشک برای تشخیص عفونت ادراری ابتدا کودک را معاینه می‌کند. سپس برای کودک آزمایش آنالیز ادرار و کشت ادرار درخواست می‌کند. جمع‌آوری صحیح و استریل ادرار بسیار مهم است. اگر کودک کنترلی روی ادرارش ندارد، ممکن است پزشک از سوندهای مخصوص استفاده کند. شاید او نمونه ادراری را با وارد کردن سوزن روی شکم کودک، مستقیم از داخل مثانه جمع‌آوری کند.

تشخیص عفونت ادراری در نوزاد

درمان عفونت ادراری نوزادان و کودکان

 عفونت ادراری در نوزادان و کودکان سالم به خوبی به درمان پاسخ می‌دهد. در صورت درمان مناسب، علائم در عرض یک هفته بهبود می‌یابد. درمان اصلی عفونت ادراری نوزادان آنتی‌بیوتیک است. آنتی بیوتیک انتخابی برای هر باکتری با سایر باکتری‌ها متفاوت است. با کشت ادرار و آزمایش آنتی‌بیوگرام نوع باکتری مشخص می‌شود. بهترین آنتی‌بیوتیک برای عفونت ادراری کودکان بعد از تشخیص نوع باکتری مشخص می‌شود. اما نمی‌توان تا آماده شدن نتیجۀ کشت صبر کرد! زیرا ممکن است عفونت موجب آسیب بیشتری به کودک شود. قبل از آماده شدن نتیجه آزمایش کشت، پزشک به صورت تجربی درمان را با یک آنتی‌بیوتیک وسیع‌الطیف مثل تری‌متوپریوم، سولفامتوکسازول، آموکسی‌سیلین، سفکسیم و سفالکسین شروع می‌کند. ممکن است او پس از مشخص شدن نوع باکتری، درمان را اختصاصی‌تر ‌کند. 

در طول دورۀ درمان برای کاهش درد در موارد درد شدید ممکن است پزشک انواع مسکن را تجویز کند. نکتۀ مهم دربارۀ دارو درمانی این است که آنتی بیوتیک‌ها باید حتما در ساعت مشخص مصرف شوند و دورۀ درمان کامل طی شود و نیمه کاره رها نشود. توجه کنید که اقداماتی مانند درمان گیاهی عفونت ادراری به هیچ وجه جای درمان دارویی با آنتی‌بیوتیک مناسب را نمی‌گیرند. شاید فقط بتوانند برای کاهش شدت علائم کمک کننده باشند.

چگونه از درمان عفونت ادراری نوزاد و کودک اطمینان حاصل کنیم؟

معمولا طی دو تا سه روز بعد از شروع آنتی‌بیوتیک علائم کودک، به‌خصوص در صورت تبدار بودن، شروع به کاهش می-کنند. پزشک بعد از اتمام دورۀ درمان مجدد درخواست آزمایش ادراری می‌دهد تا ریشه‌کن شدن عفونت را بررسی کند. اگر 48 تا 72 ساعت پس از شروع درمان علائم هیچ تغییری نکنند یا بدتر شوند و یا عفونت به صورت مکرر رخ دهد یا پس از دوره درمان هنوز کشت ادرار مثبت باشد، باید برای یافتن دلیل اصلی عفونت اقداماتی انجام داد. این بررسی‌ها شامل سونوگرافی و گاهی سیستوگرافی با ماده حاجب (VCUG) است. عفونت پایدار معمولا به علت مواردی مثل دریچۀ خلفی ادراری، ریفلاکس مثانه به حالب و کلیه، سنگ کلیه و مشکلات ساختاری دستگاه ادراری است. 

درمان عفونت ادراری نوزاد

درمان خانگی عفونت ادراری نوزادان و کودکان و نکات مهم

کنار درمان‌های دارویی برای بهبود سریع‌تر کودک والدین بهتر است اقدامات زیر را انجام دهند:

  • بهتر است ادرار نوزاد بیشتر شود تا عفونت سریع‌تر درمان شود. به همین دلیل بهتر است آب و مایعات بیشتری به کودکتان بدهید. اما از دادن نوشیدنی‌های حاوی کافئین دوری کنید. زیرا اثرات منفی روی بدن کودک دارند.
  • رعایت بهداشت برای پیشگیری و درمان عفونت همیشه اولین قدم است. بهتر است پوشک نوزاد را در فاصله‌های زمانی کوتاه‌تری تعویض کنید و کودکتان را به درستی شستشو دهید.
  • در نوزادان دختر بیش‌ از ‌حد صابون‌ استفاده نکنید. بهتر است لباس‌هایی که به ناحیۀ تناسلی او فشار می‌آورند استفاده نکنید. همچنین ناحیۀ تناسلی را از جلو به عقب شستشو دهید.
  • به فرزندانتان یاد دهید ادرار خود را نگه‌ ندارند. آن‌ها باید به محض احساس دفع ادرار به شما اطلاع دهند.
  • اگر تب بیشتر از 38 درجه در نوزادتان وجود داشت، به مراکز درمانی مراجعه کنید و برای کاهش تب خود درمانی نکنید.
  • دفع مدفوع را در کودک خود زیر نظر داشته‌باشید و در صورت مشاهدۀ یبوست آن را درمان کنید.
  • بهتر است بدانید استفاده سرخود و بدون تجویز پزشک از آنتی‌بیوتیک ممکن است شدیدا خطرناک باشد. مثلا استفاده از داروهایی مانند آزیتروماسیسن برای عفونت ادراری کودکان ممکن است موجب حساسیت کودک شود و باید تحت نظر پزشک باشد.
  • اگر علائم ادراری کودکتان چند روز بعد از شروع مصرف دارو برطرف نشد برای بررسی‌های بیشتر به پزشک مراجعه کنید.

بی‌توجهی به درمان عفونت ادراری می‌تواند باعث آسیب دائمی به کلیه و ایجاد اسکار در کلیه و نارسایی کلیه شود. همچنین ممکن است عفونت در قسمت‌های مختلف بدن پخش شود. به همین دلیل درمان آنتی‌بیوتیکی و پیگیری‌های بعد از آن را جدی بگیرید تا از خطرات احتمالی پیشگیری کنید.

آیا همه نوزادان و کودکان مبتلا به عفونت ادراری بستری می‌شوند؟

خیر. تنها در برخی موارد ممکن است نیاز باشد کودک بستری شود. مثلا در مواردی که علائم عفونت ادراری نوزادان شدید است و در مواردی که کودک کمتر از شش ماه سن دارد، پزشک درخواست بستری می‌دهد. دارودرمانی هم معمولا به صورت خوراکی است اما موارد زیر ممکن است دارو به صورت عضلانی یا داخل وریدی تزریق شود:

  • کودکانی که زیر شش ماه سن دارند.
  • کودکانی که خیلی بدحال هستند.
  • کودکانی که کم آبی شدید دارند.
  • کودکانی که مبتلا به عفونت کلیه شده‌اند.
  • در مواردی که احتمال عفونت خون وجود دارد. 
  • در مواردی که کودک حالت تهوع و استفراغ دارد. زیرا او به صورت خوراکی نمی‌تواند داروها را مصرف کند و درمان استفراغ در کودکان نیز لازم است.
  • در موارد ریفلاکس یا برگشت ادرار به حالب‌ها و کلیه
  • ممکن است در موارد اختلال ساختاری نیاز به درمان جراحی باشد. 

لازم به ذکر است که عفونت ادراری تا یک ماهگی در نوزادان پسر بیشتر است و پس از آن این نسبت تغییر می‌کند و خطر عفونت در دختران بیشتر می‌شود. در دختران به علت این‌که مجرای ادرار بیشتر در معرض آلودگی‌های ناحیۀ مقعد است عفونت ادراری رایج‌تر است و احتمال عود عفونت بیشتر است. اما مشاهدۀ عفونت ادراری در کودکان پسر همیشه نیاز به بررسی دارد. همچنین موارد عود کننده و مداوم عفونت ادراری نوزادان باید هرچه سریع‌تر بررسی و درمان شوند تا از خطرات احتمالی جلوگیری شود. این موارد تا زمان تشخیص و درمان ممکن است نیاز به بستری در بیمارستان داشته باشند.