قرص دمیترون در بارداری [نحوه مصرف و عوارض آن در بارداری]

قرص دمیترون یا اندانسترون یکی از داروهای ضدتهوع است که ممکن است برای کنترل تهوع و استفراغ بارداری، به‌ ویژه زمانی که درمان‌های اولیه مؤثر نبوده‌اند، توسط پزشک تجویز شود. درباره ایمنی مصرف دمیترون در بارداری، به‌خصوص در سه‌ ماهه اول، مطالعات متعددی انجام شده است. بیشتر مطالعات افزایش قابل‌توجهی در خطر کلی ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند؛ با این‌ حال، برخی پژوهش‌ها احتمال افزایش بسیار جزئی خطر بعضی ناهنجاری‌ها مانند شکاف دهانی را مطرح کرده‌اند. به همین دلیل، مصرف دمیترون در بارداری باید با نظر پزشک و پس از بررسی شرایط مادر و فواید و خطرات احتمالی دارو انجام شود. در ادامه این مقاله از مجله سلامت گهواره بررسی می‌کنیم که مصرف دمیترون در بارداری و سه‌ ماهه اول چقدر ایمن است، چه عوارضی ممکن است برای مادر و جنین داشته باشد و نحوه مصرف آن چگونه تعیین می‌شود.

با نصب اپلیکیشن گهواره، در جریان تغییرات هفته به هفته بارداری خود قرار می‌گیرید. این برنامه، اطلاعات تخصصی درباره رشد جنین، سلامت مادر و تغذیه ارائه می‌دهد و تمامی آزمایشات و معاینات بارداری را یادآوری می‌کند و هر روز یک پیام مشاوره‌ای متناسب با سن بارداری خود دریافت خواهید کرد.

قرص دمیترون چیست و چه کاربردی در بارداری دارد؟

یکی از تجربه‌های ناخوشایند بارداری بدحالی‌های و بی‌اشتهایی های ناشی از تهوع و استفراغ است. تحقیقات نشان می‌دهند که، افزایش هورمون‌های بارداری مثل هورمون بتا HCG ، کند شدن حرکات دستگاه گوارش، میکروب معده، کمبود بعضی مواد معدنی و عوامل ژنتیکی و روانی می‌توانند از عوامل احتمالی بروز این مشکل در بارداری باشند. برای کنترل و بهبود تهوع و استفراغ روش های مختلفی وجود دارد که در مقاله تهوع و استفراغ ناشی از بارداری به صورت کامل معرفی شدند. درمان‌های دارویی یکی از انواع آن روش‌هاست.

داروهای ضد تهوع زیادی برای تسکین این تجربه ناخوشایند در بارداری موجود است که پزشک یا ماما با توجه به شدت تهوع و استفراغ در مادر و شرایط بارداری، یک یا ترکیبی از آنها را برای مادر به صورت خوراکی یا تزریقی تجویز می‌کند.

دمیترون (Demitron) یکی از نام‌های تجاری داروی اندانسترون Ondansetron است، که به عنوان دارویی در جهت کنترل تهوع و استفراغ شناخته می‌شود. اندانسترون دارویی است که بیشتر برای درمان تهوع و استفراغ‌های ناشی از درمان‌های شیمی‌درمانی، رادیوتراپی (اشعه‌ درمانی)، استفراغ‌های پس از جراحی و عفونت‌های حاد معده و روده در افراد مورد استفاده قرار می‌گیرد. 

* مقاله حالت تهوع بارداری از کی شروع میشه را مطالعه کنید.

بهترین دارو برای تهوع بارداری

پاسخ بدن به تاثیرات داروها از فردی به فرد دیگر متفاوت است. همیشه یک دارو یا درمان برای همه افراد یک نتیجه خاص را ایجاد نمی‌کند، و بهترین درمان با توجه به شرایط بدنی، حساسیت‌های ژنتیکی و روانی فرد تعیین می‌گردد. در مورد تهوع بارداری نیز با توجه به شدت علایم و تاثیرات تهوع بر سلامت جسمی و روحی مادر درمان انجام می‌گیرد و هرگز نمی‌توان یک داروی خاص را برای هر نوع تهوع خفیف تا استفراغ‌های نیازمند به بستری در بیمارستان، تجویز نمود.

* بی اشتهایی در بارداری و جنسیت جنین چه ارتباطی با هم دارند؟

نام‌های مختلف اندانسترون

علاوه بر دمیترون، انداسترون با اسامی دیگری نیز در بازار موجود است که عبارتند از:

• زوفران (Zofran)
• زوپلنز(Zuplenz)
• اونداستور(ondastover)
• اودیترون (Oditron)
• اندامین (Ondamin)
• اندانمکس (Ondanmex)

انواع شکل‌های دارویی اندانسترون

• شربت و محلول اوندانسترون 60 میلی‌گرمی 
• قرص دمیترون 4 و 8 میلی‌گرمی
• آمپول دمیترون 4 ، 8 و 32 میلی‌گرمی

گروه دارویی دمیترون در بارداری

تا به امروز محققین این دارو را در رده B و B1 داروهای بارداری طبقه‌بندی می‌کنند. منظور از این رده‌ی دارویی در بارداری، آن است که با انجام مطالعات حیوانی خطری برای جنین از جانب این دارو، گزارش نشده است و مطالعات کافی و خوبی در مورد تاثیرات آن در زنان باردار انجام نگرفته است و یا مطالعات بسیار محدود است. اما باید دانست با توجه به وجود شواهد متناقضی که در مورد اثرات این دارو برروی جنین وجود دارد، هنوز در مورد ایمن بودن این دارو در بارداری، اطمینان خاطر صد‌‎‌درصدی وجود ندارد.

با اپلیکیشن گهواره، هفته به هفته بارداریت رو دنبال کن.

نصب اپلیکیشن گهواره

آیا مصرف قرص دمیترون در بارداری مجاز است؟

دمیترون را علاوه بر کاربردهایی که برای کنترل تهوع و استفراغ دارد، در نسخه برخی پزشکان جهت بهبود تهوع و استفراغ ناشی از بارداری نیز مشاهده می‌کنیم. در دهه‌ی اخیر میزان استفاده از این دارو در جهان به شدت رشد داشته است و از تجویز در کمتر از 1 درصد موارد تهوع بارداری، به تجویز در حدود 23 درصد موارد افزایش یافته است. متاسفانه از آنجایی که بیشترین زمان بروز تهوع و استفراغ ناشی از بارداری در سه ماهه نخست یا سه ماهه‌ی پرخطر است، این افزایش مصرف جهانی، باعث ایجاد نگرانی در مورد تاثیرات احتمالی این دارو بر روی جنین گردیده است. 

* برای اطلاع از ریزترین علائم بارداری کلیک نمایید.

مصرف دمیترون در سه ماهه اول بارداری خطرناک است؟ 

مصرف دمیترون (اندانسترون) در سه‌ ماهه اول بارداری را نمی‌توان به‌طور مطلق خطرناک دانست، اما بهتر است تنها در صورت تجویز پزشک و زمانی که فواید کنترل تهوع و استفراغ از خطرات احتمالی بیشتر باشد، مصرف شود. سه‌ ماهه اول دوره مهمی از شکل‌گیری اندام‌های جنین است و به همین دلیل ایمنی اندانسترون در این دوره بیشتر مورد بررسی قرار گرفته است.

بیشتر مطالعات انجام‌شده روی هزاران بارداری، افزایش خطر کلی ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند؛ بااین‌حال، برخی پژوهش‌ها احتمال افزایش بسیار جزئی خطر بعضی ناهنجاری‌ها، مانند شکاف کام یا برخی نقایص قلبی، را مطرح کرده‌اند و مطالعات دیگر این ارتباط را تأیید نکرده‌اند.

در سه‌ ماهه دوم و سوم بارداری نیز دمیترون ممکن است برای کنترل تهوع و استفراغ، در صورت نیاز و با نظر پزشک تجویز شود. مطالعات موجود افزایش خطر سقط، زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد را در اثر مصرف اندانسترون در دوران بارداری نشان نداده‌اند. اما دوز و مدت مصرف باید بر اساس شرایط مادر، شدت علائم و نظر پزشک تعیین شود و نباید خودسرانه مصرف یا قطع شود.

بنابراین، پاسخ به این سؤال که "قرص دمیترون در سه ماهه اول بارداری ضرر دارد؟" این است که شواهد موجود، خطر قابل‌ توجهی را برای ناهنجاری‌های مادرزادی به‌طور کلی نشان نمی‌دهند، اما به دلیل وجود برخی یافته‌های متناقض درباره ناهنجاری‌های خاص، مصرف آن در این دوره باید با نظر پزشک انجام شود.

عوارض دمیترون برای جنین چیست؟

درباره عوارض دمیترون (اندانسترون) برای جنین، نتایج مطالعات کاملا یکسان نیستند. بیشتر پژوهش‌های بزرگ، افزایش خطر کلی ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نداده‌اند؛ برخی مطالعات نیز احتمال افزایش بسیار جزئی بعضی ناهنجاری‌ها را مطرح کرده‌اند. به همین دلیل، مصرف دمیترون به‌خصوص در سه‌ ماهه اول باید با نظر پزشک انجام شود. برخی از مهمتذین عوارض دمیترون برای جنین می‌تواند یکی از موارد زیر باشد :

• ناهنجاری‌های مادرزادی

مطالعات انجام‌ شده روی تعداد زیادی از بارداری‌ها، در مجموع افزایش قابل‌ توجهی در خطر ناهنجاری‌های مادرزادی را در اثر مصرف اندانسترون نشان نداده‌اند. بنابراین نمی‌توان دمیترون را به‌عنوان علت قطعی ناهنجاری‌های مادرزادی در جنین معرفی کرد.

• شکاف لب یا کام

برخی مطالعات، به‌ویژه درباره مصرف اندانسترون در سه‌ ماهه اول بارداری، احتمال افزایش بسیار جزئی خطر شکاف‌های دهانی مانند شکاف لب یا کام را مطرح کرده‌اند. برای مثال، یک مطالعه بزرگ افزایش حدود ۳ مورد شکاف دهانی به ازای هر ۱۰ هزار تولد را گزارش کرد؛ اما مطالعات دیگر این ارتباط را تأیید نکرده‌اند.

• نقایص قلبی

درباره ارتباط دمیترون با نقایص قلبی جنین نیز نتایج مطالعات متناقض است. برخی پژوهش‌ها احتمال افزایش بعضی نقایص قلبی، به‌ خصوص نقص دیواره بین بطنی، را مطرح کرده‌اند، اما مطالعات بزرگ‌تر و برخی مرورهای سیستماتیک افزایش معناداری در خطر کلی نقایص قلبی پیدا نکرده‌اند. بنابراین، نمی‌توان این عارضه را پیامد قطعی مصرف دمیترون دانست.

• سقط جنین

شواهد موجود نشان نمی‌دهند که مصرف اندانسترون خطر سقط جنین را افزایش می‌دهد. مطالعات بزرگ که ده‌ها هزار بارداری را بررسی کرده‌اند، افزایش خطر سقط مرتبط با مصرف این دارو را گزارش نکرده‌اند.

• زایمان زودرس و وزن کم هنگام تولد

مطالعات موجود افزایش خطر زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد را در مادرانی که در دوران بارداری اندانسترون مصرف کرده‌اند، نشان نداده‌اند. بنابراین این موارد را نمی‌توان از عوارض اثبات‌شده دمیترون برای جنین دانست.

در مجموع، شواهد فعلی نشان می‌دهند که بیشتر بارداری‌هایی که در معرض اندانسترون قرار گرفته‌اند، بدون افزایش قابل‌توجه خطر ناهنجاری‌های مادرزادی پیش رفته‌اند؛ به دلیل برخی یافته‌های متناقض درباره ناهنجاری‌های خاص، مصرف دمیترون در بارداری باید بر اساس شرایط مادر و با نظر پزشک انجام شود.

به نقل از AAP

مصرف اندانسترون در دوران بارداری با افزایش خطر پیامدهای نامطلوب جنینی، از جمله مرده‌زایی و نقص‌های مادرزادی عمده، مرتبط نیست.

Ondansetron use during pregnancy was not associated with an increased risk of adverse fetal outcomes, including stillbirth and major birth defects.

عوارض قرص دمیترون برای مادر چیست؟

قرص دمیترون (اندانسترون) ممکن است مانند هر داروی دیگری در برخی افراد عوارض جانبی ایجاد کند. شایع‌ترین عوارض آن شامل سردرد، یبوست، ضعف و خستگی است. این عوارض معمولا خفیف هستند، اما اگر شدید یا مداوم باشند، بهتر است با پزشک در میان گذاشته شوند.

در موارد نادر، اندانسترون می‌تواند روی ریتم قلب تأثیر بگذارد و باعث طولانی شدن فاصله QT و اختلالات جدی ضربان قلب شود. این خطر در دوزهای بالا یا در افرادی که مشکلات قلبی یا اختلالات الکترولیتی دارند بیشتر اهمیت پیدا می‌کند. همچنین واکنش‌های حساسیتی شدید، اگرچه نادر هستند، ممکن است رخ دهند. بنابراین، مصرف دمیترون در بارداری بهتر است با دوز تجویزشده توسط پزشک انجام شود، به‌خصوص اگر مادر سابقه بیماری قلبی دارد یا داروهای دیگری مصرف می‌کند که می‌توانند روی ریتم قلب اثر بگذارند.

عوارض احتمالی مصرف دمیترون (اندانسترون)

اندانسترون یا دمیترون به راحتی از جفت عبور کرده و به جنین می رسد. مطالعاتی که تا به امروز در مورد تاثیرات احتمالی مصرف اندانسترون بر روی بارداری و جنین انجام شده است، شواهد ضد و نقیضی را در مورد ایمن بودن این دارو نشان می‌دهند. اما عوارض احتمالی مصرف دمیترون (اندانسترون) در مادر شامل موارد زیر است:

• سردرد
• یبوست
• احساس خستگی یا ضعف
• سرگیجه یا سبکی سر
• گرگرفتگی یا احساس گرما
• خواب‌آلودگی در برخی افراد
• افزایش آنزیم‌های کبدی در برخی موارد
• اختلال در ریتم ضربان قلب، به‌ویژه در افراد مستعد
• طولانی شدن فاصله QT در نوار قلب
• واکنش آلرژیک شدید در موارد نادر
• مشکل در دفع ادرار 

سردرد، یبوست و احساس خستگی از عوارض شناخته‌شده‌تر اندانسترون هستند، درحالی‌که عوارض قلبی مانند طولانی شدن فاصله QT و اختلالات ریتم قلب و واکنش‌های حساسیتی شدید، کمتر شایع اما مهم‌تر هستند. افزایش آنزیم‌های کبدی نیز در برخی مصرف‌کنندگان گزارش شده است.

اگر پس از مصرف دمیترون دچار تپش قلب، ضربان قلب نامنظم، غش، تنگی نفس، تورم صورت یا گلو یا علائم یک واکنش آلرژیک شدید شدید، باید فوراً تحت ارزیابی پزشکی قرار بگیرید.

نحوه و میزان مصرف دمیترون در بارداری چگونه است؟

دمیترون (اندانسترون) معمولا زمانی برای کنترل تهوع و استفراغ بارداری در نظر گرفته می‌شود که درمان‌های اولیه مؤثر نبوده باشند. دوز مصرفی باید توسط پزشک و بر اساس شدت علائم و شرایط مادر تعیین شود و نباید بدون تجویز پزشک شروع یا افزایش پیدا کند.

در برخی راهنماهای درمانی، دوز معمول خوراکی اندانسترون ۴ تا ۸ میلی‌گرم هر ۸ تا ۱۲ ساعت ذکر شده است. بنابراین برای قرص دمیترون ۴ در بارداری، ممکن است پزشک مصرف یک قرص ۴ میلی‌گرمی را در فواصل مشخص تجویز کند؛ اما مقدار دقیق و تعداد دفعات مصرف برای هر فرد متفاوت است. در برخی پروتکل‌ها حداکثر دوز خوراکی ۱۶ میلی‌گرم در ۲۴ ساعت در نظر گرفته شده است.

اگر تهوع و استفراغ شدید باشد و مادر نتواند دارو را به‌صورت خوراکی مصرف کند، اندانسترون تزریقی نیز در محیط درمانی قابل استفاده است؛ اما دوز و روش تزریق باید توسط کادر درمان تعیین شود.

نکته مهم این است که بهترین زمان خوردن دمیترون در بارداری زمان ثابتی برای همه افراد ندارد و پزشک می‌تواند فاصله مصرف را متناسب با زمان بروز تهوع و شدت علائم تعیین کند. همچنین به دلیل احتمال بروز یبوست و تأثیر اندانسترون بر ریتم قلب، مصرف بیش از دوز تجویزشده توصیه نمی‌شود.

قرص دمیترون ۴ و ۸ در بارداری چه تفاوتی دارند؟

تفاوت قرص دمیترون ۴ و ۸ در بارداری در مقدار اندانسترون موجود در هر قرص است. دمیترون ۴ حاوی ۴ میلی‌گرم و دمیترون ۸ حاوی ۸ میلی‌گرم اندانسترون است؛ بنابراین قرص ۸ میلی‌گرمی دوز بالاتری از دارو را وارد بدن می‌کند. هر دو نوع قرص برای کنترل تهوع و استفراغ حاوی یک ماده مؤثره هستند و تفاوتی از نظر نوع دارو ندارند.

انتخاب دوز مناسب به شدت تهوع و استفراغ، پاسخ مادر به درمان و شرایط پزشکی او بستگی دارد و نباید بر اساس شدت علائم به‌ صورت خودسرانه از دوز ۴ به ۸ میلی‌گرم تغییر کرد. در راهنمای RCOG، دوز خوراکی اندانسترون برای تهوع و استفراغ بارداری در محدوده ۴ تا ۸ میلی‌گرم ذکر شده است؛ بااین‌حال، پزشک باید مقدار و فاصله مصرف را برای هر فرد تعیین کند.

در نتیجه، دمیترون ۸ لزوما از دمیترون ۴ بهتر نیست؛ بلکه دوز بیشتری از همان دارو دارد و زمانی استفاده می‌شود که پزشک آن را برای کنترل علائم مادر مناسب بداند. در صورت تجویز دمیترون در بارداری، به‌ خصوص در سه‌ ماهه اول، دوز و مدت مصرف را بدون مشورت با پزشک تغییر ندهید.

دمیترون برای تهوع شدید بارداری و ویار چه زمانی تجویز می‌شود؟

دمیترون معمولا زمانی برای تهوع و استفراغ بارداری تجویز می‌شود که علائم شدید باشند یا درمان‌های اولیه مانند تغییرات غذایی و داروهای خط اول نتوانسته باشند تهوع و استفراغ را به‌خوبی کنترل کنند. اندانسترون در برخی راهنماهای درمانی در گروه داروهای ضدتهوع خط دوم قرار دارد و ممکن است برای مادرانی که همچنان علائم قابل‌ توجه دارند، توسط پزشک تجویز شود.

اگر تهوع و استفراغ به حدی باشد که مادر نتواند غذا یا مایعات را نگه دارد، دچار کم‌آبی، کاهش وزن یا ضعف و سرگیجه شود، احتمال نیاز به درمان دارویی جدی‌تر بیشتر است. در موارد شدیدتر که به هایپرامسیس گراویداروم (استفراغ شدید بارداری) منجر شده باشد، ممکن است علاوه بر داروهای ضدتهوع، سرم و درمان بیمارستانی نیز لازم شود.

بنابراین، دمیترون برای هر نوع تهوع بارداری یا ویار معمولی تجویز نمی‌شود و انتخاب آن باید با توجه به شدت علائم، پاسخ مادر به درمان‌های قبلی و شرایط بارداری انجام شود. به‌ خصوص در سه‌ ماهه اول، مصرف اندانسترون باید پس از بررسی فواید و خطرات احتمالی آن توسط پزشک انجام شود.

چه زمانی تهوع و استفراغ بارداری نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

تهوع و استفراغ خفیف تا متوسط در بارداری شایع است و معمولا خطری برای مادر یا جنین ایجاد نمی‌کند؛ اما اگر شدت علائم زیاد شود یا مادر نتواند مایعات و مواد غذایی کافی دریافت کند، باید با پزشک یا ماما مشورت شود. استفراغ مکرر، ناتوانی در نگه داشتن مایعات، ادرار کم یا بسیار تیره، سرگیجه یا ضعف هنگام ایستادن، کاهش وزن و علائم کم‌آبی بدن از مهم‌ترین نشانه‌هایی هستند که نیاز به بررسی پزشکی دارند.

همچنین اگر تهوع و استفراغ با درد شکم، تب یا استفراغ خونی همراه باشد، مراجعه پزشکی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا این علائم همیشه صرفاً به دلیل تهوع بارداری نیستند و ممکن است نشانه یک مشکل دیگر باشند.

اگر استفراغ آن‌قدر شدید باشد که باعث کم‌آبی، کاهش وزن یا اختلال در دریافت مواد غذایی شود، ممکن است فرد به هایپرامسیس گراویداروم (استفراغ شدید بارداری) مبتلا شده باشد. در این شرایط، درمان زودهنگام اهمیت دارد و گاهی به دریافت سرم، داروهای ضدتهوع یا بستری شدن در بیمارستان نیاز است.

بنابراین، لازم نیست تا شدید شدن کامل علائم صبر کنید؛ اگر تهوع و استفراغ زندگی روزمره شما را مختل کرده یا مانع خوردن و نوشیدن کافی شده است، بهتر است با پزشک درباره گزینه‌های درمانی مناسب، از جمله داروهای ضدتهوع مانند دمیترون، مشورت کنید.

نکات مهم و پایانی

دمیترون می‌تواند برای کنترل تهوع و استفراغ بارداری، به‌ خصوص زمانی که درمان‌های اولیه مؤثر نبوده‌اند، توسط پزشک تجویز شود. شواهد موجود در مجموع افزایش قابل‌توجهی در خطر کلی ناهنجاری‌های مادرزادی را نشان نمی‌دهند؛ بااین‌حال، درباره احتمال افزایش بسیار جزئی برخی ناهنجاری‌ها در صورت مصرف در سه‌ ماهه اول، نتایج مطالعات کاملا یکسان نیست. به همین دلیل، مصرف دمیترون در بارداری، به‌ ویژه در اوایل بارداری، باید با نظر پزشک انجام شود.

دوز دمیترون نیز برای همه مادران یکسان نیست و پزشک با توجه به شدت تهوع و استفراغ، وضعیت مادر و پاسخ او به درمان، مقدار و فاصله مصرف را تعیین می‌کند. بنابراین، از تغییر خودسرانه دوز، افزایش تعداد قرص‌ها یا مصرف طولانی‌ مدت دارو خودداری کنید.

اگر تهوع و استفراغ به حدی شدید است که نمی‌توانید مایعات یا غذا را نگه دارید، دچار کاهش وزن، کم‌آبی، ضعف یا سرگیجه شده‌اید، بهتر است هرچه زودتر با پزشک یا ماما مشورت کنید. در چنین شرایطی، درمان مناسب می‌تواند از عوارض ناشی از استفراغ شدید بارداری جلوگیری کند.

منبع :

AAP