واکسن چهار ماهگی نوزاد و مراقبت‌های لازم

تیر ۹۹ | زمان مطالعه : ۹ دقیقه
واکسن چهار ماهگی

به‌عنوان پدر و مادر حتما نگران واکسیناسیون نوزاد خود شده‌اید. نوزادان و کودکان در سنین مختلف طبق جدول زمانبندی واکسیناسیون کودکان واکسن‌های مختلفی را باید دریافت کنند. والدین سوالات زیادی درمورد واکسن‌های کودکان و عوارض احتمالی آن‌ها می‌پرسند. سوالاتی از قبیل "واکسن چهار ماهگی نوزاد چندتا است"، "واکسن چهار ماهگی چییست" و "تب واکسن چهار ماهگی نوزاد چگونه است". در این مقاله درمورد واکسن چهار ماهگی کودک، عوارض آن بدانیم.

علت واکسن زدن به نوزاد چیست؟

واکسیناسیون نوزاد به دلایل زیادی انجام می‌شود. پس از تامین آب سالم واکسیناسیون بیش‌ترین نقش را در کاهش مرگ‌ و‌میر و رشد جمعیت داشته است. واکسن حاوی میکروب بیماری‌زای کشته‌شده، ضعیف-شده یا جزئی از آن میکروب است. گاهی با تزریق یک دوز واکسن تا آخر عمر یا سال‌های زیادی بدن نسبت به آن عامل بیماری‌زا مقاوم می‌شود. اما گاهی نیاز به تکرار دوز وجود دارد. بیماری‌های کشنده‌ای وجود دارند که با دریافت واکسن، کودک نسبت به آن‌ها ایمن شده و زندگی بهتری خواهد داشت. درمورد این‌که واکسن‌ چهار ماهگی چیست در ادامه این مقاله صحبت خواهد شد.

واکسن چهار ماهگی نوزاد شامل چه مواردی است؟

واکسن چهار ماهگی شامل چیست؟ در جواب این سوال باید گفت تا قبل از سال 1393 واکسن چهار ماهگی با چیزی که الان در دستور کار قرار دارد متفاوت بود. در آن زمان واکسن چهار ماهگی شامل واکسن ثلاث (سیاه‌سرفه، دیفتری، کزاز)، هپاتیت B و قطره فلج اطفال بود. اکنون واکسن چهار ماهگی شامل واکسن پنج‌ گانه (دیفتری، کزاز، سیاه‌سرفه، هپاتیت B و هموفیلوس آنفولانزا)، قطره خوراکی فلج اطفال و واکسن تزریقی فلج اطفال است. 

  • واکسن سیاه‌سرفه؛ یکی از اجزا واکسن پنچ‌ انه است که به چند دوز برای ایمنی‌زایی نیاز دارد. سیاه سرفه یک بیماری تنفسی بسیار مسری است. عامل آن بوردتلا پرتوزیس است. این بیماری برای کودکان زیر یک ‌سال می‌تواند کشنده باشد. 
  • واکسن دیفتری؛ یکی از اجزا واکسن پنج‌گانه است که به چند دوز برای ایمنی‌زایی نیاز دارد. عامل  بیماری دیفتری کورینه باکتریوم دیفتریه است. در این بیماری انتهای حلق و گلو عفونی شده و حتی می‌تواند باعث سختی در تنفس شود. 
  • واکسن کزاز؛ یکی از اجزا واکسن پنچ‌گانه است که پس از دریافت در دوران کودکی هر 10 سال باید تمدید شود. عامل بیماری کزاز کلستریدیوم تتانی است که باعث اسپاسم و گرفتگی در عضلات بدن به‌خصوص فک می‌شود.
  • واکسن هپاتیت B؛ یکی از اجزا واکسن پنچ‌گانه است. عامل این بیماری ویروس هپاتیت ب است. تزریق سه نوبت از این واکسن حداقل تا 10 سال و در بسیاری موارد بیشتر از این فرد را ایمن می‌کند.
  • واکسن هموفیلوس آنفولانزا؛ یکی از اجزا واکسن پنج ‌گانه است. باکتر ی هموفیلوس آنفولانزا عامل بیماری‌هایی چون مننژیت (التهاب پرده اطراف مغز و نخاع)، باکتریمی (پخش‌شدن عفونت خون) و پنومونی (عفونت بافت ریه) است. 
  • واکسن فلج اطفال که به یکی از دو صورت زیر دریافت می‌شود:
  1. قطره فلج اطفال؛ عامل بیماری فلج اطفال ویروس پولیو است و درجات مختلفی از ناتوانی در کودکان را شامل می‌شود. واکسن خوراکی فلج اطفال واکسن زنده ضعیف‌ شده است. واکسن خوراکی فلج اطفال به صورت قطره در دهان ریخته می‌شود. 
  2. تزریق واکسن فلج اطفال؛ این واکسن حاوی ویروس کشته ‌شده است.

به دلیل چند گانه بودن این واکسن یکی از سخت‌ترین واکسن نوزاد محسوب می‌شود. محل تزریق تمامی این واکسن‌ها در عضله دلتوئید بازو یا جلو ران است. 

واکسن چهار ماهگی نوزاد

عوارض واکسن چهار ماهگی در نوزادان کدامند؟

عوارض واکسن 4 ماهگی نوزاد مانند هر واکسن دیگری مشتمل بر عوارض ناشی از تزریق است. این عوارض گاهی از همان روز تزریق یا روز بعد از آن ایجاد شده و تا پنج روز می‌توانند ادامه داشته باشند. عوارض پس از تزریق عبارتند از؛

  • تب (از تب خفیف تا تب بالا)؛ واکسن چهار ماهگی و تب ارتباط نزدیکی با هم دارند. از همین رو دمای طبیعی بدن نوزاد بعد از واکسن کمی بالاتر از حد عادی است. اغلب تب در واکسن چهار ماهگی بیش‌تر از 38 درجه نمی‌شود.
  • قرمز‌شدن و تورم در ناحیه تزریق‌شده
  • بی‌اشتهایی
  • گریه فراوان
  • دل‌درد
  • حالت تهوع و استفراغ؛ استفراغ بعد از واکسن چهار ماهگی ممکن است پیش بیاید. درصورت تداوم آن از پزشک کمک بگیرید.
  • تورم غدد لنفاوی
  • احساس ناراحتی
  • خواب‌آلودگی

عوارض واکسن چهار ماهگی نوزاد گاهی خطرناک می‌شود. مانند هر واکسن دیگری نوزاد ممکن است نسبت به واکسن چهار ماهگی واکنش خیلی شدید نشان دهد. این عارضه که شوک آنافیلاکسی نامیده می‌شود بسیار نادر است. شوک آنافیلاکسی در فاصله چند دقیقه تا چند ساعت پس از تزریق واکسن رخ می‌دهد از همین رو بهتر است تا نیم ‌ساعت پس از دریافت واکسن درمانگاه راترک نکنید. نشانه‌های بروز شوک آنافیلاکسی عبارتند از؛

  • سختی در نفس‌کشیدن
  • قرمز شدن پوست کودک
  • کهیر زدن
  • بی‌حالی شدید کودک

درچه صورت پس از دریافت واکسن چهار ماهگی حتما به دکتر مراجعه کنیم؟

در صورت مشاهده علائم شوک آنافیلاکسی یا علائم زیر در کودکتان هر چه سریعتر به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مراجعه کنید.

  • تب بالاتر از 40‌ درجه
  • صدای نامعمول حین دم و بازدم
  • رنگ پریده
  • تشنج
  • کودک خیلی سریع‌تر از حد معمول نفس بکشد.

ممنوعیت‌های واکسن چهار ماهگی در نوزادان

گروهی از کودکان ممنوعیت دریافت واکسن چهار ماهگی را دارند. واکسیناسیون نوزادان و کودکان با شرایط ویژه همیشه مدنظر وزارت بهداشت بوده است. 

  • کودکان با سابقه حساسیت به دوزهای قبلی واکسن ممنوعیت دریافت واکسن را دارند.
  • کودکانی با بیماری خودایمنی نمی‌توانند از واکسن‌های حاوی ویروس زنده (مثل فلج اطفال خوراکی) استفاده کنند.
  •  نوزادانی که در خانواده‌شان فردی مبتلا به نقص ایمنی است باید تا زمانی که وجود نقص ایمنی در آن‌ها رد شود از زدن واکسن‌های حاوی ویروس زنده خودداری کنند.
  • کودکانی که تب بالا دارند. در این شرایط والدین باید صبر کنند تا تب نوزاد پایین بیاید.
  • کودکانی که تشنج کنترل‌نشده، صرع و بیماری پیشرونده مغزی دارند باید تا زمان شروع درمان واکسن سیاه‌سرفه دریافت نکنند.
  • کودکانی که در تماس مستقیم با فرد مبتلا به نقص ایمنی هستند واکسن فلج اطفال خوراکی را نباید دریافت کنند.

تصورات غلط برای ممنوعیت دریافت واکسن چهار ماهگی

باورهای نادرستی برای ممنوعیت دریافت واکسیناسیون نوزاد در بین والدین وجود دارد. موارد زیر نمی-توانند سبب عدم دریافت واکسن چهار ماهگی شوند.

  • ابتلا اخیر به یک بیماری عفونی
  • تب خفیف
  • گذراندن دوره نقاهت یک بیماری 
  • دریافت آنتی بیوتیک
  • نارس‌بودن شیرخوار یا وزن کم هنگام تولد
  • سابقه حساسیت خفیف به یکی از اجزا واکسن
  • تغذیه با شیر مادر یا سوء تغذیه
  • ابتلا به زردی در دوره نوزادی
  • سابقه وجود نوزاد با سندروم مرگ ناگهانی نوزاد در خانواده
  • سابقه تشنج در خانواده
  • ابتلا به بیماری‌های قلبی، ریوی، کلیوی و متابولیک
  • اختلالات عصبی غیر پیشرونده مثل سندروم داون و CP

وجود صرع کنترل‌شده به ‌مدت سه ‌ماه، فلج مغزی، تاخیر تکاملی، اختلالات عصبی در خانواده و حملات ریسه دلیلی بر عدم دریافت واکسن سیاه‌سرفه نیستند. کودکانی که به هر دلیل نمی‌توانند واکسن سیاه-سرفه را دریافت کنند باید چهار واکسن دیگر در واکسن‌های پنج گانه را بگیرند.

کاهش درد و پایین آوردن تب نوزاد بعد از واکسن چهار ماهگی

برای انجام واکسیناسیون نوزاد بهتر است مواردی را مد نظر داشت. بسیاری از مادران این سوال را می-پرسند که "آیا واکسن چهار ماهگی سخته؟" در جواب باید گفت نوزادان در این سن تحمل درد و فشار را ندارند و گریه و بی‌قراری پس از دریافت واکسن طبیعی است. با انجام راهکارهایی می‌توان ناراحتی پس از دریافت واکسن را کاهش داد. مراقبت واکسن چهار ماهگی به دو دسته مراقبت‌های قبل از دریافت و پس از دریافت واکسن تقسیم می‌شود.

مراقبت‌های قبل از دریافت واکسن چهار ماهگی

  • برای آرام‌کردن کودک خود از زور و فشار استفاده نکنید.
  • یکی از اسباب‌بازی‌های کودک را با خود به درمانگاه ببرید.
  • واکسن بهتر است در آغوش مادر به کودک تزریق شود (با کمک کادر درمان کودک را به‌درستی در آغوش بگیرید و مطمئن شوید پاهایش را تکان ندهد).
  • تماس بدنی کافی با کودک را ایجاد کنید.
  • با بازی‌کردن سر کودک خود را گرم کنید.
  • قبل از دریافت واکسن محل را ماساژ دهید.

مراقبت‌های پس از دریافت واکسن چهار ماهگی

  • پس از دریافت واکسن می‌توانید از کمپرس سرد برای کاهش درد و التهاب استفاده کنید.
  • درصورت تب، درد و بی‌قراری زیاد کودک می‌توانید از قطره استامینوفن با دوز مناسب استفاده کنید. قطره را هر شش یا چهار ساعت یکبار و حداکثر 6-5 بار در 24 ساعت می‌توان استفاده کرد. دوز قطره استامینوفن قبل و بعد از واکسن در مقاله دیگری ذکر شده است.
  • اگر تا نیم‌ساعت پس از دریافت واکسن فلج اطفال خوراکی کودک استفراغ کرد دوز باید تکرار شود.
  • از پوشاندن لباس تنگ تا چند روز پس از دریافت واکسن به کودک خودداری کنید.
  • شستن کودک و استحمام بعد از واکسن‌ چهار ماهگی منعی ندارد.

درصورت تاخیر در واکسن چهار ماهگی چه باید کرد؟

اگر به هر دلیل واکسن چهار ماهگی نوزادتان با تاخیر مواجه شد هر چه سریع‌تر برای واکسیناسیون نوزادتان اقدام کنید. ممکن است تاریخ واکسن‌های بعدی نیز جابه‌جا شود.

در انتها ذکر این نکته الزامی است که شرایط کنونی و پاندمی کرونا نباید سبب غفلت شما از واکسیناسیون به‌موقع کودکتان شود. با رعایت نکات بهداشتی به محل‌های تعیین‌شده دریافت واکسن مراجعه کنید.