خوردن جگر در بارداری | مضرات و مقدار مجاز مصرف آن
محتوای این مقاله توسط تیم پزشکان و متخصصان گهواره بررسی و تأیید شده و صرفاً جنبه آموزشی دارد تا آگاهی عمومی شما افزایش یابد؛ با این حال، برای هرگونه اقدام تشخیصی یا درمانی، به پزشک متخصص مراجعه کنید.
جگر یکی از غذاهایی است که مصرف آن در دوران بارداری، به ویژه سه ماهه اول توصیه نمیشود. علت اصلی این موضوع در درجه اول، بالا بودن میزان ویتامین A فعال در جگر و در درجات بعدی، امکان آلودگی باکتریایی است. پس بهتر است از مصرف جگر در بارداری، اجتناب شود. در ادامه این مطلب از گهواره، بهطور مفصلتری در مورد مصرف و میزان مجاز جگر گوسفندی، گاوی و جگر مرغ در بارداری توضیح خواهیم داد.
با نصب اپلیکیشن گهواره، در جریان تغییرات هفته به هفته بارداری خود قرار میگیرید. این برنامه، اطلاعات تخصصی درباره رشد جنین، سلامت مادر و تغذیه ارائه میدهد و تمامی آزمایشات و معاینات بارداری را یادآوری میکند و هر روز یک پیام مشاورهای متناسب با سن بارداری خود دریافت خواهید کرد.
خوردن جگر در بارداری مفید است یا مضر؟
اگر این سؤال برای شما پیش آمده که آیا خوردن جگر در بارداری مجاز است یا خیر؟ باید بدانید که پاسخ به نوع جگر و مقدار مصرف آن بستگی دارد. جگر یکی از مغذیترین مواد غذایی است و مقدار قابل توجهی آهن، پروتئین، ویتامین B12، روی و فولات دارد؛ موادی که برای حفظ سلامت مادر و رشد جنین اهمیت زیادی دارند. اما در کنار این مزایا، جگر بهویژه جگر گوسفند و جگر گوساله، سرشار از ویتامین A از نوع رتینول است که مصرف بیش از حد آن در دوران بارداری میتواند برای جنین مضر باشد.
به همین دلیل، برخلاف تصور رایج، جگر انتخاب مناسبی برای مصرف مداوم در دوران بارداری نیست و نباید بهعنوان راهی برای درمان کمخونی یا تأمین آهن، بدون مشورت با پزشک مصرف شود.
به نقل از Mayo Clinic
دریافت بیش از حد ویتامین A در دوران بارداری با افزایش خطر بروز ناهنجاریهای مادرزادی در جنین مرتبط است.
Too much vitamin A during pregnancy has been linked to birth defects.
توصیه پزشکی : از آنجایی که جگر، بهویژه جگر گوسفند و جگر گوساله، حاوی مقادیر زیادی ویتامین A (رتینول) است، مصرف مکرر یا بیش از حد آن در دوران بارداری توصیه نمیشود. در صورت نیاز به دریافت آهن، بهتر است رژیم غذایی و مکملهای تجویز شده توسط پزشک را جایگزین مصرف خودسرانه جگر کنید.
ارزش غذایی جگر گوسفند، جگر گوساله، جگر مرغ و جگر سفید
انواع مختلف جگر از نظر میزان آهن، ویتامین A و ویتامین B12 با یکدیگر تفاوت دارند. این تفاوت باعث شده است که توصیه پزشکان درباره مصرف هر یک از آنها در دوران بارداری نیز متفاوت باشد.
| نوع جگر | آهن | ویتامین A | ویتامین B12 | مناسب در بارداری |
| جگر گوسفند | زیاد | بسیار زیاد | بسیار زیاد | ❌ توصیه نمی شود |
| جگر گوساله | زیاد | بسیار زیاد | زیاد | ❌ توصیه نمی شود |
| جگر مرغ | خیلی زیاد | متوسط | متوسط | ⚠️ با احتیاط |
| جگر سفید | کم | بسیار کم | کم | ✅ ایمنتر |
همانطور که در جدول مشاهده میکنید، بیشترین نگرانی مربوط به ویتامین A بالای جگر قرمز (گوسفند و گوساله) است. دریافت بیش از حد این ویتامین در دوران بارداری میتواند خطر بروز برخی ناهنجاریهای مادرزادی را افزایش دهد؛ به همین دلیل اغلب متخصصان مصرف این دو نوع جگر را برای زنان باردار توصیه نمیکنند.
جگر مرغ اگرچه آهن بیشتری نسبت به بسیاری از منابع غذایی دارد و میتواند در تأمین آهن بدن مؤثر باشد، اما کلسترول آن نیز بالاتر است و به همین دلیل باید با احتیاط و در مقدار محدود مصرف شود.
در مقابل، جگر سفید از نظر ویتامین A ایمنتر است و خطر کمتری از این بابت دارد، اما از نظر آهن، ویتامین B12 و سایر ریزمغذیها ارزش غذایی پایینتری نسبت به جگر قرمز دارد و نمیتواند جایگزین مناسبی برای منابع غنی آهن باشد.
توصیه پزشکی: اگر در دوران بارداری دچار کمخونی هستید، قبل از اضافه کردن جگر به رژیم غذایی خود حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. در بیشتر موارد، مصرف مکمل آهن و منابع پروتئینی سالم، راهکار ایمنتر و مؤثرتری نسبت به مصرف جگر است.
مضرات خوردن جگر در بارداری چیست؟
با وجود اینکه جگر یکی از غنیترین منابع آهن، ویتامین B12 و پروتئین است، اما پزشکان مصرف زیاد آن را در دوران بارداری توصیه نمیکنند. دلیل اصلی این موضوع، مقدار بسیار بالای ویتامین A از نوع رتینول در جگر، بهویژه جگر گوسفند و جگر گوساله است. دریافت بیش از نیاز این ویتامین میتواند سلامت جنین را تحت تأثیر قرار دهد و خطر بروز برخی عوارض بارداری را افزایش دهد.
۱. دریافت بیش از حد ویتامین A (رتینول)
جگر یکی از غنیترین منابع رتینول است. برخلاف بتاکاروتن موجود در میوهها و سبزیجات، بدن نمیتواند مقدار رتینول دریافتی را بهخوبی تنظیم کند. به همین دلیل، مصرف مکرر جگر ممکن است باعث دریافت بیش از حد ویتامین A شود و خطر بروز ناهنجاریهای مادرزادی، بهویژه در سهماهه اول بارداری، را افزایش دهد.
۲. افزایش خطر مسمومیت با ویتامین A
مصرف مداوم جگر، بهخصوص اگر همزمان از مکملهای حاوی ویتامین A نیز استفاده شود، میتواند باعث تجمع رتینول در بدن و بروز مسمومیت با ویتامین A شود. این وضعیت علاوه بر جنین، سلامت مادر را نیز تحت تأثیر قرار میدهد.
۳. احتمال آسیب به رشد سیستم عصبی جنین
مطالعات نشان دادهاند که دریافت مقادیر بالای رتینول در هفتههای ابتدایی بارداری میتواند روند طبیعی تکامل مغز، سیستم عصبی و برخی اندامهای جنین را مختل کند. به همین دلیل، متخصصان زنان بر محدود کردن مصرف جگر در این دوران تأکید دارند.
۴. افزایش ریسک سقط جنین در مصرف زیاد
اگرچه مصرف گهگاهی جگر معمولاً مشکلساز نیست، اما دریافت مکرر و بیش از حد رتینول ممکن است احتمال برخی عوارض بارداری، از جمله افزایش خطر سقط جنین در مراحل اولیه بارداری، را بیشتر کند.
۵. احتمال آسیب به کبد مادر
کبد محل ذخیره و متابولیسم ویتامین A است. دریافت بیش از اندازه رتینول میتواند فشار بیشتری به عملکرد کبد وارد کند؛ بهویژه در مادرانی که سابقه بیماریهای کبدی دارند.
۶. احتمال آلودگی به فلزات سنگین
از آنجا که جگر نقش مهمی در متابولیسم و دفع برخی مواد در بدن حیوان دارد، در دامهایی که در شرایط نامناسب پرورش یافتهاند، احتمال تجمع فلزات سنگین یا برخی آلایندههای محیطی وجود دارد. به همین دلیل، خرید جگر از مراکز معتبر اهمیت زیادی دارد.
۷. خطر عفونتهای باکتریایی یا انگلی
اگر جگر بهطور کامل پخته نشود، احتمال انتقال برخی باکتریها مانند لیستریا یا انگلها وجود دارد. ابتلا به این عفونتها در دوران بارداری میتواند سلامت مادر و جنین را تهدید کند؛ بنابراین جگر باید کاملاً پخته و از مصرف جگر نیمپز یا خام خودداری شود.
۸. تشدید تهوع و ویار بارداری
بوی تند و طعم خاص جگر ممکن است در بسیاری از زنان باردار باعث تشدید حالت تهوع، استفراغ یا بیاشتهایی شود؛ بهخصوص در سهماهه اول بارداری که ویار شدیدتر است.
۹. افزایش دریافت کلسترول و فشار متابولیک بر بدن مادر
جگر حاوی مقدار قابل توجهی کلسترول است. اگرچه کلسترول موجود در مواد غذایی برای همه افراد به یک اندازه مشکلساز نیست، اما مصرف مکرر آن میتواند برای مادرانی که دچار چربی خون بالا، فشار خون یا برخی بیماریهای متابولیک هستند، مناسب نباشد.
با توجه به نکات ذکر شده، اگر در دوران بارداری قصد مصرف جگر را دارید، حتماً درباره مقدار مجاز آن با پزشک یا متخصص تغذیه مشورت کنید. همچنین از مصرف جگر خام یا نیمپز و مصرف همزمان مکملهای حاوی رتینول بدون تجویز پزشک خودداری کنید.
* مقاله خوردن گیلاس در بارداری و زیبایی جنین را مطالعه کنید.
فواید جگر در بارداری چیست؟
جگر یکی از مغذیترین مواد غذایی با منشأ حیوانی است و سرشار از آهن، پروتئین، ویتامین B12، اسید فولیک و سایر ریزمغذیهای ضروری برای بدن است. این ترکیبات میتوانند به حفظ سلامت مادر و رشد طبیعی جنین کمک کنند، اما نکته مهم این است که ارزش غذایی بالای جگر به معنای مناسب بودن آن برای مصرف در دوران بارداری نیست. دلیل این موضوع، وجود مقادیر زیاد ویتامین A از نوع رتینول در بیشتر انواع جگر است. به همین دلیل است که برای زنان باردار جز مصرف محدود جگر سفید مابقی توصیه نمیشود.
در حالت کلی مهمترین خواص جگر عبارتند از :
- منبع غنی آهن : جگر، بهویژه جگر مرغ، جگر گوسفند و جگر گوساله، مقدار زیادی آهن دارد. آهن برای ساخت هموگلوبین، افزایش حجم خون مادر و کاهش خطر کمخونی فقر آهن در دوران بارداری ضروری است.
با این حال، پزشکان توصیه میکنند زنان باردار آهن مورد نیاز خود را بیشتر از طریق مکملهای تجویز شده، گوشت قرمز، حبوبات و سایر منابع ایمنتر دریافت کنند؛ زیرا مصرف مکرر جگر ممکن است باعث دریافت بیش از حد رتینول شود. - پروتئین باکیفیت : تمام انواع جگر منبع خوبی از پروتئین کامل هستند. پروتئین در رشد بافتهای جنین، تشکیل جفت و حفظ سلامت عضلات و اندامهای مادر نقش مهمی دارد.
- سرشار از ویتامین B12 : جگر گوسفند و جگر گوساله از بهترین منابع ویتامین B12 محسوب میشوند. این ویتامین در ساخت گلبولهای قرمز، عملکرد طبیعی سیستم عصبی و جلوگیری از برخی انواع کمخونی نقش دارد.
- حاوی اسید فولیک : جگر مقدار مناسبی فولات (اسید فولیک طبیعی) دارد که برای تقسیم سلولی و رشد لوله عصبی جنین اهمیت دارد. البته در دوران بارداری، اسید فولیک مورد نیاز معمولاً از طریق مکملهای مخصوص بارداری تأمین میشود.
| فواید جگر در بارداری | مضرات جگر در بارداری | غذاهای جایگزین |
| حاوی اسید فولیک | ویتامین A بالا و امکان نقایص مادرزادی | هویج |
| افزایش غلظت خون | رشد سلولهای سرطانی | سیب زمینی |
| حاوی پروتئین بالا برای رشد جنین | افزایش فشار خون | کدو |
| تقویت بینایی | الودگی به باکتری | اسفناج |
با توجه به آنچه ذکر شد مهمترین علت محدودیت مصرف جگر در دوران بارداری، غلظت بالای ویتامین A از نوع رتینول در جگر گوسفند، جگر گوساله و تا حدی جگر مرغ است. دریافت بیش از حد رتینول میتواند خطر بروز ناهنجاریهای مادرزادی، بهویژه در سهماهه اول بارداری، را افزایش دهد. به همین دلیل، متخصصان زنان و تغذیه معمولاً مصرف این انواع جگر را در بارداری توصیه نمیکنند. در میان انواع جگر، جگر سفید به دلیل داشتن ویتامین A بسیار کمتر، در صورت پخت کامل و مصرف محدود، گزینه ایمنتری محسوب میشود؛ هرچند از نظر آهن و ریزمغذیها ارزش غذایی پایینتری نسبت به جگر قرمز دارد.
* مقاله شلغم در بارداری را مطالعه کنید.
مقدار مجاز مصرف جگر در بارداری چقدر است؟
در حال حاضر هیچ مطالعهای وجود ندارد که نشان دهد مقدار مجاز مصرف جگر در بارداری چقدر است، بهتر است از مصرف جگر در بارداری خودداری شود. در عوض میتوانید از سایر انواع گوشت در بارداری استفاده نمایید. اگر هوس جگر در بارداری به سراغتان آمد، چه باید بکنید؟
گفته میشود حدود 2500 واحد بینالمللی ویتامین A را میتوان با اطمینان در دوران بارداری مصرف کرد اما مقادیر بیشتر از آن، میتواند جنین را در معرض برخی نقایص مادرزادی قرار دهد. با این وجود، به دلیل اینکه فرم ویتامین آ موجود در جگر از نوع بدی است، احتمالاً مصرف این میزان از آن مجاز نیست.
اگر در دوران بارداری جگر خوردیم چه کنیم؟ اگر هوس خوردن جگر در بارداری به سراغتان آمد، مصرف یک بار جگر در بارداری یا حتی دو بار، خطر خاصی برای جنین به همراه نخواهد داشت. همچنین بهتر است از خوردن جگر در سه ماهه اول بارداری، خودداری کنید تا خطرات ناشی از آن، کمتر شود. برخی از متخصصان نیز معتقدند که خوردن یکبار جگر در ماه به اندازه 2 تا 3 قوطی کبریت، مشکلی برای مادر و جنین ایجاد نمیکند. با این وجود، قبل از مصرف جگر در دوران بارداری، حتماً با پزشک متخصص تغذیه مشورت کنید.
بهترین جایگزین جگر در بارداری چیست؟
اگرچه جگر منبع غنی آهن، ویتامین B12، پروتئین و سایر ریزمغذیهای ضروری است، اما به دلیل مقدار بالای ویتامین A از نوع رتینول، مصرف منظم آن در دوران بارداری توصیه نمیشود. خوشبختانه مواد غذایی متعددی وجود دارند که میتوانند بدون خطر دریافت بیش از حد رتینول، مواد مغذی مورد نیاز مادر و جنین را تأمین کنند.
بهترین جایگزینهای جگر در بارداری عبارتاند از:
- گوشت قرمز کمچرب (گوساله یا گوسفند): منبع عالی آهن، پروتئین و ویتامین B12 که به پیشگیری از کمخونی در دوران بارداری کمک میکند.
- گوشت بوقلمون (بهویژه ران): حاوی پروتئین، آهن، روی و ویتامینهای گروه B است و نسبت به بسیاری از گوشتها چربی کمتری دارد.
- مرغ (سینه و ران بدون پوست): منبعی مناسب از پروتئین باکیفیت و ویتامینهای گروه B که هضم آسانی دارد.
- ماهیهای کمجیوه مانند سالمون و قزلآلا: سرشار از پروتئین، اسیدهای چرب امگا ۳، ویتامین D و ویتامین B12 هستند و به رشد مغز و سیستم عصبی جنین کمک میکنند.
- عدس و لپه: از بهترین منابع گیاهی آهن، اسید فولیک و فیبر محسوب میشوند و در کاهش خطر کمخونی و یبوست بارداری نقش دارند.
- اسفناج و سبزیجات برگ سبز تیره: حاوی آهن، فولات و آنتیاکسیدانهای مفید هستند و به تأمین ریزمغذیهای مورد نیاز مادر کمک میکنند.
- تخممرغ (بهویژه زرده): منبع خوبی از پروتئین، کولین و ویتامین B12 است و در رشد مغز و سیستم عصبی جنین نقش مهمی دارد.
- حبوبات مانند نخود، لوبیا و ماش: علاوه بر آهن و پروتئین گیاهی، فیبر بالایی دارند و به سلامت دستگاه گوارش کمک میکنند.
- مغزها و دانهها مانند بادام، کنجد و تخمه کدو: سرشار از آهن، منیزیم، چربیهای مفید و مواد معدنی ضروری برای دوران بارداری هستند.
- غلات غنیشده با آهن: برخی نانها و غلات صبحانه غنیشده میتوانند بخشی از آهن و اسید فولیک مورد نیاز بدن را تأمین کنند.
- میوههای خشک مانند کشمش و خرما: میانوعدههایی مغذی هستند که علاوه بر تأمین انرژی، به افزایش دریافت آهن نیز کمک میکنند.
- مکمل آهن و مولتیویتامین مخصوص بارداری: در صورت تشخیص پزشک، میتوانند نیاز بدن به آهن، اسید فولیک و سایر ریزمغذیها را بهطور ایمن تأمین کنند.
برای تأمین ویتامین A نیز بهتر است به جای جگر، از منابع گیاهی مانند هویج، سیبزمینی شیرین، کدو حلوایی، اسفناج، شلغم و چغندر استفاده کنید. ویتامین A موجود در این مواد غذایی به شکل بتاکاروتن است؛ ترکیبی که بدن تنها به اندازه نیاز آن را به ویتامین A تبدیل میکند و برخلاف رتینول موجود در جگر، در مصرف متعادل برای مادر و جنین خطری ندارد.
توصیه پزشکی: اگر در دوران بارداری به کمخونی مبتلا هستید یا نگران کمبود آهن و ویتامین B12 هستید، به جای مصرف خودسرانه جگر، از یک رژیم غذایی متنوع و مکملهای تجویز شده توسط پزشک استفاده کنید. این روش، ایمنترین راه برای تأمین نیازهای تغذیهای مادر و حفظ سلامت جنین است.
نکات پایانی
جگر اگرچه منبع غنی آهن، پروتئین و ویتامین B12 است، اما به دلیل مقدار بالای ویتامین A (رتینول)، مصرف منظم آن در دوران بارداری توصیه نمیشود. برای تأمین مواد مغذی مورد نیاز، بهتر است از منابع غذایی ایمنتر مانند گوشت کمچرب، مرغ، ماهیهای کمجیوه، حبوبات و سبزیجات استفاده کنید.
در صورت تمایل به مصرف جگر، حتماً آن را کاملاً بپزید و مقدار مصرف را با نظر پزشک تنظیم کنید. در نهایت، پیروی از رژیم غذایی متعادل و توصیههای پزشک، بهترین راه برای حفظ سلامت مادر و جنین است.
منبع:
سوالات متداول
خیر، بهطور کلی مصرف منظم جگر در هیچیک از ماههای بارداری، از جمله ماه چهارم و پنجم، توصیه نمیشود. دلیل آن، وجود مقادیر بالای ویتامین A (رتینول) است که در صورت مصرف زیاد میتواند برای جنین مضر باشد. در صورت تمایل به مصرف، حتماً با پزشک مشورت کنید.
مصرف دل در صورت پخت کامل و رعایت اعتدال، معمولاً نسبت به جگر محدودیت کمتری دارد؛ زیرا ویتامین A بسیار کمتری دارد. قلوه نیز در صورت تازه بودن، پخت کامل و مصرف محدود، معمولاً قابل مصرف است. با این حال، برای کاهش خطر عفونتهای غذایی، بهتر است مصرف انواع احشاء در دوران بارداری با احتیاط و طبق نظر پزشک باشد.
در دوران شیردهی، مصرف متعادل جگر برای بیشتر مادران سالم مشکلی ایجاد نمیکند و معمولاً باعث آسیب به نوزاد نمیشود. با این حال، به دلیل ویتامین A و کلسترول بالای جگر، بهتر است در مصرف آن زیادهروی نشود و رژیم غذایی متنوع در اولویت قرار گیرد.
روزانه پیام مشاور، متناسب با سن کودکتون دریافت کنین. 
سوالاتتون رو از مامانای با تجربه بپرسین.
با بازیهایی که به رشد هوش و خلاقیت فرزندتون کمک میکنه آشنا بشین.